Ofelia Rey: “Este mundo arramplou con todo o culto ao apóstolo Santiago coma se fose de Compostela”

_mg_3127

Fotografía: Laura Dalama

Dende o despacho 221 da Facultade de Xeografía e Historia da USC entroncamos unha rica e profunda conversa con Ofelia Rey Castelao, catedrática de Historia Moderna. En cinco minutos, con total normalidade e proximidade, dá volta a todo aquilo que un cre coñecer. É por iso que acudimos ela, para cuestionar a través dunha serie de preguntas un saber, rodeado de tradicións e mitos, a miúdo intocable e salvagardado polos seus propios paladíns. Para máis información sobre a súa traxectoria académica http://www.usc.es/hmoderna/persoa/ofelia_rey/

Quen é Ofelia Rey Castelao?

Son unha profesional da universidade que chegou aquí por pura casualidade. Non fun historiadora vocacional, pero xa levo corenta anos dando clase (risas). O certo e que Sempre quixen dedicarme a docencia, pero pensaba en ser mestra de escola. Nun momento dado pensei en facer Filosofía e Letras, pero cando rematei o Bacharelato entereime de que suprimiran esa carreira e que se dividira en tres: Xeografía e Historia, Filoloxía e Psicoloxía. Entón tiven claro naquel momento que quería ser filóloga porque encantábanme as linguas. Pero asusteime ao ver tanto latín en cada rama da carreira e rompín o sobre da matrícula. O que fixen foi preguntar que había máis preto e dixéronme que Xeografía e Historia (risas). Logo aínda seguín coa miña vocación de ser mestra ata que se cruzou na miña vida a Historia Moderna.

O problema dos afeccionados é que son perigosos  porque non discriminan ou alteran a orde dunha documentación, aínda que moitas veces gracias a eles consérvanse cousas.

Quen construíu a historia de Galicia?

Construírona moitas persoas ao mesmo tempo e incluso fora dos ámbitos académicos. Hai xente no medio rural á que lle gusta moito as cousas do pasado. De feito, eu tiña un tío cura ao que lle encantaba a historia e meu pai era un home sen estudos que lía sempre cousas da guerra civil e estaba interesado no período da Primeira Guerra Mundial. Esa xente, coa súa experiencia, fixo historia a súa forma. Os curas párrocos con gran inclinación pola historia tiñan o arquivo moi ben conservado. O problema dos afeccionados e que son perigosos  porque non discriminan ou alteran a orde dunha documentación, aínda que moitas veces gracias a eles consérvanse cousas.

Todo o mundo a constrúe, pero dende o punto de vista académico foi fundamental para  Galicia a creación en Santiago da sección de Historia a inicios dos anos vinte do século pasado,  xa que antes era un totum revolutum co resto das áreas. Pero a guerra civil quebrou o inicio dunha liña bastante boa e tardou en reconducirse a situación. Ese tipo de erudición anterior ao conflito era moi dada a prehistoria, a buscar as orixes. A historia moderna tiña o baldón de que era considerada como unha etapa escura, ademais de que era moi complicado estudiala. Pensemos que en historia medieval había una serie de documentos fundamentais, pero no caso da época moderna a cantidade de documentación dispoñible foi inmensa. Isto afogaba a aqueles afeccionados que apenas tiñan formación. Fixo falta que a universidade modificara o seu modelo e crear dentro de Filosofía e Letras a sección de Historia.

A este respecto, tamén foi fundamental en España a estabilización do profesor universitario, porque ata aquel momento moitos permanecían nos centros tres meses. Empezou a ser máis natural quedar no sitio, e no caso de Santiago houbo 3 ou 4 persoas mozas que decidiron permanecer aquí e comezaron a crear grupos de investigación. Paralelamente, fóronse organizando os arquivos, que foran un desastre total ata os anos sesenta. Lucas Álvarez, Eiras Roel ou Ángel Rodríguez avanzaron neste senso e tomáronse medidas como mercar o arquivo do Hospital Real, falar cos notarios para que depositaran as escrituras na universidade e co arcebispo para convencelo de que os arquivos parroquiais se trouxeran a Santiago e que se abrira o arquivo diocesano.

 En definitiva, dende ese momento había medios e dábase inicio a unha política científica con algunha axuda económica, xa nos últimos anos do franquismo. A biblioteca da nosa facultade, que é excelente, foi un proxecto intelectual de varios profesores novos cunha política de compras moi consciente e que introduciu as últimas novidades nas tendencias historiográficas. Puxeron as bases para un cambio radical e absoluto. Na xeración anterior a miña deuse a chegada masiva de alumnos as facultades de historia e a conseguinte contratación masiva de profesorado, coa defensa de moitas teses de doutoramento. Pero non pasou só aquí,  porque tamén está o exemplo da facultade de económicas, cun departamento de historia económica moi potente. O que fallou durante moito tempo foi a historia do dereito.

Todo este proceso permitiu ter unha investigación sólida que permitiu sacar o primeiro manual de historia de Galicia que houbo, impulsado pola Caixa de Aforros nos anos setenta. Eu diría que foi un libro case que de culto nun momento en que se abría a especialidade de historia de Galicia.

Quedar na universidade, sobre todo na miña época, tiña un importante compoñente de risco se non tiñas unha mínima financiación.

Polo de agora só entrevistamos a historiadores. É difícil crecer academicamente nun mundo tan masculinizado?

Hai que facer unha apreciación estatística moi curiosa. Quedar na universidade, sobre todo na miña época, tiña un importante compoñente de risco se non tiñas unha mínima financiación. Cando eu rematei a carreira o paro dos historiadores estaba no 25%.  As universidades enchéranse coa promoción anterior a miña e esperábase que convocaran pronto oposicións para o instituto. Cando eu rematei moitos compañeiros meus acabaron con traballo fixo e con piso propio. E mentres eu estaba comezando unha tese e vivindo na casa familiar. Pero moitos me dixeron que  o futuro era a universidade e tiña que correr o risco. A primeira oposición que fixen foi a de titular, pasando oito anos cunha situación precaria economicamente. Cando tiña que ir ao arquivo de Simancas ou a Madrid procuraba economizar moito e sacalo da beca. Pero o risco podía facerme entrar nun mundo moito máis atraínte porque o noso é, máis alá do ensino, a investigación.

Agora é un desastre e unha persoa non se pode facer titular antes dos 43 anos, resulta imposible chegar a obter unha cátedra antes dos 55 e a todo iso sumamos que a universidade está moi mal pagada.

E agora elimínase unha cátedra por xubilación…

Claro! E ao día seguinte ponse unha praza como asociado con 600 euros mensuais no mellor dos casos!

o que me preocupa é que haxa financiamento público e que o control sexa privado.

E mentres temos un convenio firmado entre a Axencia de Turismo da Xunta de Galicia, a Igrexa e a Universidade de Santiago para a creación dunha “Cátedra do Camiño de Santiago” destinada a difundir na sociedade os “valores asociados ás peregrinacións”.  Que opinión lle merece a saída ao mercado desta nova Cátedra?

Non teño unha opinión formada porque estaba fora de Santiago de Compostela case non seguín o tema. Existen cátedras privadas, como é o caso da nosa facultade coa Cátedra Juana de Vega. En Económicas houbo varias creadas por próceres económicos que logo tiveron problemas coa lei, o cal non deixa de ser curioso (risas).  O certo é que se trata dun modelo norteamericano, pero o que me preocupa é que haxa financiamento público e que o control sexa privado. A selección ten que ser académica.

O problema é que o tema da peregrinación volve a presentarse como algo moi turístico pero escasamente académico. Estou en pleno desacordo con esa formulación.

_mg_3029

Fotografía: Laura Dalama

Precisábase esta cátedra?

Non. Estamos nunha cidade cunha gran implicación co culto xacobeo. Eu fun moi crítica ao respecto e o meu libro Os mitos do apóstolo Santiagofoi retirado das librerías da Rúa do Vilar. A edición esgotouse rapidamente e o alcalde daquel momento desgustouse moitísimo e a prensa local tamén. Normal, falamos dun negocio fabuloso.

Tiñamos unha universidade pública de alta calidade e agora os pais mandan aos fillos a un mercado privado porque lles soa a música celestial e viron moito cine de Hollywood.

E que tipo de cátedras deben ser creadas?

Eu creo que na universidade pública non debe haber cátedras de ningún tipo máis alá das que hai. Hai unha estrutura académica ben pensada e que funciona máis ou menos igual en todo mundo, aínda que sempre é necesario rectificar nalgunhas cousas ao longo do tempo.

En España, por exemplo, foi moi importante a historia de América. Quen falaba de Asia ou de África hai trinta anos? Nos programas universitarios había algúns temas de contidos mínimos ao respecto pero non se miraba para o Pacífico. Temos a historia de América, incomprensible para un modernista e que foi un invento basicamente franquista. Nalgunhas universidades foi desaparecendo porque non tiña moito sentido. É a nosa historia tamén e os modernistas non podemos explicar a Felipe II sen explicar América, pero legalmente non podemos meternos no tema.

Hoxe vemos nas grandes universidades públicas que se están a crear cátedras para Asia e África, ocupadas por especialistas e contrastando a calidade da súa investigación. Insisto en que dende o punto de vista académico o privado non debería pintar nada. Tiñamos unha universidade pública de alta calidade e agora os pais mandan aos fillos a un mercado privado porque lles soa a música celestial e viron moito cine de Hollywood.

O que se pensa é que entras alí e, aparte de telo todo solucionado, o nivel é moito mellor.

Pois o nivel é moito máis baixo. Case todas, salvo algunha cunha notable traxectoria, foron creadas recentemente e o profesorado está moi mal pagado, ademais de que non son especialistas. Pensemos que teñen unha carga de 35 horas lectivas e non se contempla a investigación. Buscan que as persoas contratadas sirvan para todo e que se dediquen a dar clase de Historia Medieval pola mañá e pola tarde de Diplomática. E se toca o piano mellor que mellor (risas).

O que pasa e que non hai un sistema de elección público. Se o dono dunha universidade privada quere meter aos seus quince fillos de profesores está no seu dereito.

E se vas a unha privada está moi presente a cooptación…

Por suposto! A empresa privada pode facer co seu diñeiro o que queira. Pode meter a xente cunha formación pésima porque sempre será o seu problema. Eles poden tirar os cartos como queiran. É un círculo que non ten solución. Agora o verdadeiro perigo é que dentro delas estanse a defender teses onde non hai ninguén no tribunal que sexa da universidade pública. Non hai un control desde fora, aínda que en teoría debería ser así. A ANECA (Agencia Nacional de Evaluación de la Calidad y Acreditación) controla os títulos e pide un listado do profesorado onde se observa a súa dedicación semanal as clases, a titulación que teñen e se están acreditados ou non. En teoría teñen que ter un 50% de doutores e unha maioría de profesorado acreditado, pero non o teñen.

Foi unha cuestión política. Crearon unha estética, empezaron a crear os albergues e toda unha infraestrutura onde tiñan cabida grandes exposicións que atraían a moita xente, milleiros e milleiros de persoas. E con iso xa tiñan a cidade peregrina.

Gustaríanos volver a “cuestión apostólica”. Como chegou o mito do Xacobeo a acadar semellante envergadura?

Canto mais útil é un mito máis arraigo ten. Toda a cuestión das peregrinacións estaba en total decadencia  ata comezos dos anos oitenta. Eu traballei durante cinco anos na catedral e coincidín con dous anos santos, pero non estaba a catedral chea a todas horas nin había un movemento especialmente notable. O que si había era un turismo de alta calidade e moi cualificado, sobre todo no entorno do Hostal dos Reis Católicos. No medio non había practicamente nada.

Foi unha cuestión política. Crearon unha estética, empezaron a crear os albergues e toda unha infraestrutura onde tiñan cabida grandes exposicións que atraían a moita xente, milleiros e milleiros de persoas. E con iso xa tiñan a cidade peregrina. Cando creas estruturas tamén creas necesidades. Se tes unha campaña ben organizada o éxito está asegurado.

O atractivo foi máis alá da piedade católica para atraer movementos de tipo interiorista, porque  pouca xente confesa ser relixiosa. Todo o mundo di que o que fai o camiño unha vez repite e moitos namóranse del, algo habitual porque pasa por sitios bonitos, ten un atractivo internacional.  O que fai é crear o seu propio mito e mesmo hai lendas que non teñen mais de 20 anos. Neste sentido, eu considérome filla da Ilustración do século XVIII porque querían rachar con determinados mitos e supersticións.

O problema e que unha vez que iso se monta non hai volta atrás e automaticamente os que defendemos que a versión histórica dominante non se corresponde coa realidade somos visto como sospeitosos. Teño que dicir que unha vez quixéronme entrevistar na COPE e inesperadamente estiveron do meu lado.

 

_mg_3036

Fotografía: Laura Dalama

Entón, nunca existiu a dimensión do Camiño nin tampouco das peregrinacións?

Hai un problema serio de partida. Coa excepción de dúas ou tres persoas, as investigacións sobre as tradicións xacobeas nunca foron realizadas dende a Universidade. Normalmente son afeccionados que se citan mutuamente nas revistas de corte xacobeas. Do mesmo xeito, eses grandes especialistas franceses que traballaron sobre as peregrinacións, como é posible que nunca me decatase da súa presenza? E iso que levo traballando no Arquivo da Catedral dende o ano 1978. A partir de que escriben? Pois a partir de bibliografía e de citas sobre citas que se recollen noutras citas.  Non entran nos arquivos nin buscan a documentación que precisan.

A parte crucial está no patrimonio artístico, o cal presenta unha trampa; unha cousa é o Santiago apóstolo e outra o Santiago de Compostela. Hai que comprender que os apóstolos de Cristo son a clave da relixiosidade tanto medieval como da Idade Moderna. Con que base pódese dicir que isto ten que ver con Compostela? Por exemplo, se se vai a París o que se observa é a Igrexa de Saint Jacques, pero sen ter asociada a palabra Compostela. Do mesmo xeito hai hospitais esparexidos por toda Europa. Este mundo arramplou con todo o culto ao apóstolo Santiago coma se fose de Compostela. Prodúcese, entón, unha exaxeración brutal sobre o que resultou ser de moito menor impacto.

Por poñer un exemplo está o caso de Dominique Julia, un catedrático francés moi metido neste mundo do Xacobeo. Acaba de publicar un libro e para evitar críticas recoñeceu nos medios franceses que probablemente fóiselle a man na interpretación. Iso está moi ben, pero cando era invitado a Compostela a dar conferencias por x cartos, non dicía nada. O que viña a dicir é que calquera peregrino que saía de Francia tiña como destino Santiago. Pois non. Na gran maioría dos casos ían a Roma ou a Loreto.

Un dos temas que máis me chama a atención é a identificación do peregrino con Santiago, sobre todo para o século XVI. É curioso que para ese tempo as zonas das que se supoñe que saen peregrinos pasáranse ao protestantismo. Entón sácanse datos fora de contexto, incórrese na exaxeración de cifras…

as cifras veñen a desmentir o que o imaxinario crea

Como por exemplo ese contacto tan “diario” entre Compostela co resto de Europa a través do Camiño. Non?

Iso é imposible. Evidentemente chegaba xente, pero viñan os de sempre, é dicir, aqueles que non tiñan que facer: vagabundos ou moitos desertores para o século XVII. Sempre houbo este tipo de xente. Con todo, se facemos contas, incluso no período famoso de 1640-1670 onde chegaron arredor duns 6000 franceses, estes non saen a máis de 50/60 peregrinos por ano. Por iso, colocando os datos coma un queira poden magnificarse as cifras, de aí que a historia cuantitativa sirva de moito, xa que as cifras veñen a desmentir o que o imaxinario crea.

Pero isto vale para todos os temas. Cando foi o centenario de Cervantes escribín un artigo, Haciéndola las cuentas a Cervantes, onde afondaba na cuestión do coñecemento universal da súa obra no momento da publicación.  Na primeira edición sacaron 12.000 exemplares nun país de dez millóns de habitantes. Por iso, en Historia é moi perigoso enfocar un tema concreto sen ver as súas relacións nin ampliar o espectro.

unha cousa é saber ler e escribir e outra moi distinta entender o que se le ou escribe

De que maneira habería que relacionar a historia popular coa historia letrada ou “culta”?

É o mesmo. Identificamos ao mundo letrado con aquel que ten un dominio da lectura e da escritura, pero unha cousa é saber ler e escribir e outra moi distinta entender o que se le ou escribe. Todo isto cambia no século XX, aínda que o XIX a nivel cultural e social en Europa está moi mal coñecido, mais non así a un nivel político. Hai unha etapa bastante escura na segunda metade do citado século XIX. En toda Europa desmantélase o sistema educativo que se herda da Idade Moderna e durante anos non se impón un novo. Prodúcese así unha caída na alfabetización en Europa, do mesmo xeito que ao mundo industrial  non lle servía para nada uns obreiros instruídos. Así, un obreiro era máis analfabeto que o campesiño.

Con todo, mentres as necesidades básicas da xente foron as mesmas e non hai solucións pertinentes para os problemas, o que se encontra é un estrato común que pensa máis ou menos igual.  Por exemplo, unha raíña cando ía parir tiña os mesmos problemas que unha campesiña. Cunha falla de hixiene atroz morrían coma chinches.

 A separación comézase a producir, aínda que na Idade Media hai xente que xa se separa do saber reinante, a finais do XV cos “descubrimentos xeográficos europeos” e o seu cuestionamento global do saber antigo. O que ocorre é que todo o anterior podía estar errado, revisando así o saber aristotélico. Neste senso, hai un texto precioso de Jean Bodin (1529-1596) sobre o imán e o compás. Como ían a ser os antigos superiores a eles se non coñecían tal dispositivo? Así, xorde a conciencia de que non se precisa a Deus para que funcione o Universo e, automaticamente, a súa delegada na Terra: a Igrexa. Son esas voces críticas as que promoven unha separación dun mundo do outro. Todo isto é un proceso que aínda non rematou.

As necesidades non eran resoltas por ninguén. O que comezou a resolver esta separación entre razón e fe foron as solucións médicas. Así, diminúese o poder da Igrexa ao non depender (en teoría) da absolución do cura para poder salvarse. Probablemente a penicilina foi uns dos maiores ataques ao poder que exerceu o clero.

_mg_3069

Como se debe estudar a emigración en Galicia?

Hai que ter en conta o número de habitantes e a súa propia evolución e poñelo en relación cos emigrados, amén de comparalos con outros lugares, caso de Irlanda que en proporción é moito menor. O problema da emigración é a documentación, xa que nada é o que parece. Sen dúbida  é o tema máis endiañado que pode afrontar un /unha historiadxr.

O que marcha da súa casa, non marcha coa idea de non volver. Se esa persoa morre no momento en que está emigrada, o demógrafo clasifícaa como emigración definitiva. Foi unha continxencia – a morte -, pero a idea non era a finalidade de establecerse. Por exemplo, unha persoa emigrada en Cádiz pero que se lle presenta a oportunidade de embarcar a un prezo axeitado e cun traballo mellor cara Arxentina, pois vaise, pero en orixe non estaba programada.

Deste xeito, como se clasifica tipoloxicamente a emigración? Como controlamos os pasos intermedios? O problema do emigrante é que sae da casa, pero nunca vamos saber a onde chega. E para a Idade Moderna isto multiplícase por cen. Por exemplo, encóntrase un emigrante nun censo en México que en teoría debía estar en Cuba, entón, cando se nos escapou de Cuba? Que motivos o levaron? Ademais non estamos falando de distancias pequenas. É dicir, a emigración mestúrase con outro problema que é a mobilidade. Falla todo para o seu estudo; a saída, os pasos intermedios e o destino.

Unha vez mergúllaste no mundo da emigración, este é desesperante. Un exemplo son as emigracións femininas para o conxunto da España Moderna. Nunca estaban quedas. As de Asturias estaban como criadas en Madrid ou as de Santander como criadas en Sevilla ou Granada. Os homes deixan algún rastro – cásanse cunha lugareña, por exemplo -, pero as mulleres non. Normalmente non casaban no destino da emigración, e se quedaban, vivían solteiras. Ademais se volvían, non se sabe o por que, pero non precisaban presentar ningún papel polo que xa estivesen casadas. Non había esa sospeita de bigamia.  Se non morrían ou non tiñan un litixio, o/a historiadxr non se sabe nada desa emigración. É verdade que cando casaban xa non se movían do lugar, pero no seu momento ían dun lado para outro.

Neste caso, cales eran os prexuízos máis importantes ou recoñecidos nos lugares de acollida?

Exactamente os mesmos que na actualidade. O idioma non é unha barreira en sí mesma porque non ían desempregar traballos cualificados. Os traballos viñan a ser augadores ou esportilleiros, tanto para Andalucía coma Portugal. Por exemplo, en Portugal ata ben entrado o século XIX e como demostrou Domingo González Lopo, estes búrlanse dos galegos porque falaban mal o portugués. O nicho moi destacado con respecto ao problema idiomático era o servizo doméstico, coma é actualmente, do mesmo xeito que con un idioma común o vocabulario é diferente. Noutros casos, para a Idade Moderna, había profesións moi especializadas, caso de albaneis, canteiros ou pedreiros que tiñan unha xerga practicamente universal. Os mariñeiros igual, facendo transaccións económicas de moito diñeiro. Cando había que entenderse non había barreiras.

Pode cuestionar algúns dos tópicos que parecen que recorren a historia de Galicia, con especial fincapé na Idade Moderna:

a) Galicia como unha paisaxe verde, chea de fragas e carballeiras.

Verde era, pero con moi poucas árbores. Esa é a natureza de Galicia, incluso se se collen fotos de antes dos anos 60 do século XX. A masa arbórea estaba onde tiñan que estar, pero onde hai unha agricultura evolucionada a arbore molesta. Ademais, Galicia non é unha área climática propicia para as árbores. En 1752, a zona con árbores non chegaba ao 2% do territorio total e agora supera o 65%.

b)  A importancia do pago de impostos/diezmos ao señor de xurisdición territorial.

Os dereitos señoriais eran estatisticamente pequenos. Dentro da colleita, se un campesiño normal pagaba arredor do 35% do total, para o señorío iría o 0,5% – 1%. En cambio, o 10% recaía no diezmo eclesiástico, aínda que socialmente estaba bastante diversificado. Con todo, dese décimo o 50% quedaban para os curas párrocos, do cal se sustentaban na súa maioría.

c) A aparente loita (inventada) duns señores locais contra o Estado Central (a partir dos Reis Católicos). É dicir, unha especie de loita entre periferia e centro.

Os Reis Católicos fan unha reforma moi profunda, e os que non estiveron con eles tiveron que poñerse. A antiga nobreza galega pasa a ser unha nobreza cortesá, pero tamén vaise extinguindo bioloxicamente. O que queda en Galicia é un sector moi poderoso pero que non posúe unha gran capacidade de movemento unha vez que o Estado convértese nun ente administrativo, sobre todo cando non estaban disposto a colaborar. Na súa identificación vense como representantes do territorio, pero representábanse a sí mesmos e aos seus intereses. Por exemplo, en plena guerra con Portugal reclamáronlle a Felipe IV a fidalguía universal para os galegos. A verdade é que se referían a unhas trescentas familias galegas que tiñan sona de fidalguía, pero non papel que o acreditase.

d) A referencia a Galicia coma  a un inmenso couto monástico.

Pero en cambio non é. O poder señorial dos mosteiros era importante, mais comparando co resto dos grupos poderosos é o que menos. Os mosteiros e conventos non posuían poder señorial salvo excepcións, caso de trece ou catorce beneditinos e outros tantos cistercienses. Realmente o poder estaba nas mans da fidalguía, seguido de lonxe do clero secular (bispos e cabildos). Ademais, para poñernos en situación, en toda Galicia hai tantos mosteiros coma na cidade de Sevilla, pero, claro, dinnos que Galicia é monástica.

A nosa gran aportación radica nesa investigación básica, na cal se basean despois os libros de textos por onde estudan o alumnado. É dicir, aportar unha boa síntese para que os outros niveis educativos sexan cada vez mellores e a Historia sexa de mellor calidade.

Na súa opinión, que papel deben xogar os historiadores no seno da sociedade?

O seu papel é absolutamente capital. Como gremio hai un problema moi serio. Dende as Universidades – que se debe manter sen facer concesións – acúsannos de non facer divulgación, pero non é a nosa función. O que debemos facer é moi boa investigación. Logo, se se pode, cousa que non é nada fácil e non todo o mundo vale, é facer boa divulgación. A nosa gran aportación radica nesa investigación básica, na cal se basean despois os libros de textos por onde estudan o alumnado. É dicir, aportar unha boa síntese para que os outros niveis educativos sexan cada vez mellores e a Historia sexa de mellor calidade. Igual que no resto de materias.

A Historia en sí mesma é unha historia – para todas épocas – da normalidade, da cotiandade e, polo tanto, é unha historia do aburrimento. Érgueste, vas traballar, comes, volves a traballar relaciónaste un pouco etcétera. Neste sentido, a historia da cotiandade que se fai e unha historia falsa. Ao final, cando se realiza divulgación, a xente quéixase porque o que se busca é que lle contén acontecementos anómalos e que os mesmos sexan exaxerados. Do mesmo xeito pasa coas noticias da prensa e coa divulgación científica. Que lle interesa á xente? O mesmo que lle gusta no caso da divulgación histórica: enfermidades raras, algo cun ton exótico e casos anómalos.

_mg_3059

Fotografía: Laura Dalama