AUREA AETAS: UNHA HISTORIA PORTÁTIL DO PARAÍSO

Primeiro xurdiu a Idade Dourada, na que de forma espontánea, sen defensores e sen leis, respectábanse a rectitude e a lealdade. Non existían o castigo e o medo, non se lían verbas de ameaza gravadas nas táboas de bronce (…) E a mesma terra tamén, sen que a ferramenta a tocara nin a ferira o arado, producía de seu tódalas cousas

Publio Ovidio Nasón, Metamorfoses, Lib.I

Dichosa edad y siglos aquellos a quien los antiguos pusieron nombre de dorados, y no porque en ellos el oro, que en esta edad de hierro tanto se estima, se alcanzase en aquella venturosa sin fatiga alguna, sino porque entonces los que en ella vivían ignoraban estas dos palabras de tuyo y mío (…) entonces no había que juzgar, ni quien fuese juzgado…”

Miguel de Cervantes, El ingenioso hidalgo Don Quijote de la Mancha, Parte I, cap. XI

1- O breve e narcótico reinado de Saturno

Atopábase entre os primeiros fotogramas. Max Ernst co-protagonizaba preto do mar o filme de Buñuel. A que viñan eses sombreiros e roupas negras? Que facía a burguesía á beira do mar? Presenciar o único que non existe no Paraíso: o escándalo. Así comezaba L´Âge d´Or (1930) de Luis Buñuel, o título do filme evocaba a época do non-prohibido, o ideal surrealista. Baixo o nome, latinizado, de Aurea Aetas, agóchase un dos mitos máis importantes dentro da Historia da Ideoloxía: a Idade de Ouro. Continuamente rescatado, o fundamento dunha Idade Dourada perdida, semella a fenda que racha os alicerces dunha realidade gris, esgrimindo, a través dela, o regreso ó Paraíso perdido como rotura a un comezo puro e ideal. Se en anteriores artigos falamos da capacidade erótica do pasado e do seu uso, sobre todo político, a Idade Dourada pertence tamén a un pasado erótico, neste caso, completamente indeterminado temporalmente. Así, a nosa crítica non pode ir encamiñada ás distorsións no discurso histórico ou historicista, xa que a Aurea Aetas está fora da Historia. Se ben se recoñece que foi, non tería sentido senón se esperase que volvese ser: é un mito que sempre está ó bordo da resurrección, de volverse a recrear entre a Historia. A nostalxia combínase coa esperanza dunha recreación futura.

Hesíodo, Virxilio, Ovidio, a Biblia, ata os teóricos da esquerda decimonónica foron dunha maneira ou doutra creadores e renovadores dun discurso sobre a Idade Dourada. A intencionalidade, polivalente, pode ter un dobre sentido que a fai tan interesante: a Aurea Aetas xustifica tanto unha visión reaccionaria da Historia (a Humanidade dexenera) como a esperanza nun regreso a ese estadio primitivo, arcaico e tamén ideal (o principio esperanza). Así, uns establecen unha decadencia crónica da Humanidade dende ese estadio primeirizo (Paraíso, Reino de Saturno-Cronos), sen unha recreación posible, polo que o pesimismo impide calquera saída terreal. Na lectura progresista deste discurso se atopan aqueles que utilizan a Aurea Aetas como un argumento de que é posible recuperar ese estadio utópico. J.-J. Rousseau ou K. Marx poideron ler a través dos termos de bo salvaxe e de comunismo primitivo unha proxección ó futuro que se debería realizar por imperativo histórico. Debía ser así porque xa fora, o que foi debe volver ser. A Idade Dourada pode ser un simple lamento sen ningún ou escaso efecto político ou, pola contra, canonizarse como o manifesto subversivo dunha Humanidade que non se sinte interpretada.

Gullalderen

A Idade Dourada, 1530. Nasjonalmuseet for kunst, arkitektur og design, Oslo. Non se trata da única versión que fixo o pintor. O Paraíso tamén implica unha certa inversión do mundo: os leóns e os cervos se enfrontan como asasino e vítima.

Como é a Idade Dourada? Unhas características bastante semellantes a describen ó longo de culturas e tempos cunha asombrosa pervivencia e similitude: perpetua mocidade, bens en mancomunidade, natureza fértil e abondosa, ausencia de traballo ou da fame, inexistencia da dor, paz, concordia, descoñecemento da violencia e a inxustiza ou inclusive liberalidade sexual. Hai dúas palabras moi próximas en sentido que non son, stricto sensu, o mesmo e, aínda así, están emparentadas: Paraíso, Utopía. Paraíso designa o mito bíblico, irremediablemente perdido debido ó pecado orixinal, mentres que Utopía designa unha entelequia, normalmente con autor concreto, que imaxina como sería o mundo ideal segundo o seu punto de vista, na orde política. Así, a Idade Dourada e o Paraíso serían momentos xa realizados e realizables da Humanidade mentres que a Utopía designa unha realidade non realizada no tempo (aínda) que se debe organizar fronte ó caos, algo que na Aurea Aetas non era preciso en tanto que a sociedade humana autorregulábase de forma orgánica e non conflitiva. A definición da Aurea Aetas inxírese nun sistema de catro idades designadas polo valor do metal ó que se refiren: ouro, prata, bronce, ferro. Cada unha peor que a anterior e mellor que a seguinte, cada unha racha progresivamente coas comodidades da anterior até instalarse na violencia e a desgraza, cada unha rematada co selo da culpa e a violencia ou simplemente coa sepultura da Humanidade pola Terra.

De Xapón a Irlanda o mito da Idade Dourada tiña unha noción xeográfica nalgúns casos: lugares concretos onde se mesturaba o afastado e a imaxinación. No mundo grecolatino o Xardín das Hespérides, as Illas Afortunadas ou os Campos Elíseos, no taoísmo as Montañas Kulum, na mitoloxía nipona e chinesa o Monte Panglai onde os vasos de arroz e viño endexamais están baleiros, e así moitos máis exemplos que amosan que o Paraíso sempre estaba lonxe fisicamente, mais presente nalgún lugar, conservando a esperanza de topalo (convén rememorar que en datas tan avanzadas como 1706, Dom Calmet situaba o Paraíso en Armenia ou noutra obra, Tratado sobre a situación do Paraíso Terrenal de Pierre-Daniel Huet (1691), a localización de Mesopotamia como Edén xustificábase cunha ampla cartografía).

2- Ambicións, literatura e idealismos: de More ás mulleres holandesas

En 1516 Thomas More (1478-1529) sacaba ó prelo un libro fundador dunha corrente entre a política e a literatura: Utopía (lit. ningún sitio). A logo afamada illa, amosaba ós lectores do s.XVI un mundo diferente, perfecto á maneira do autor, que non era outra cousa que unha escusa para unha crítica da sociedade do seu tempo. Excitado por unha cartografía revolucionada na época, More fai que os seus personaxes fantaseen sobre o descubrimento dunha nova illa e dos costumes naturais na mesma. A república de More é basicamente un conglomerado intelectual e social cuxa idea pasou logo a un autor máis descoñecido e igual de interesante na súa vida e na súa obra, Tommaso Campanella (1568-1639).

A cidade do Sol (1602, editada en 1623), inspirada en Utopía, é outra illa non lonxe de Ceilán na que Campanella sitúa a súa fantasía política. Síntese do seu pensamento científico-astrolóxico, relixioso e social, a historia da cidade do Sol vennos dada tamén por un diálogo dun almirante xenovés, intentando facelo o máis verosímil posíbel. Como Amaurota en Utopía, a cidade do Sol é unha cidade-república e non un grande territorio. Organízase arredor de sete murallas concéntricas que gardan no seu centro, como unha matrioshka rusa, o templo e mailo observatorio astronómico. Os muros das murallas, máis que defensas contra os ataques, son grandes lenzos pedagóxicos onde retratar os acontecementos importantes e a pedagoxía relixiosa. De forma semellante ó proxecto platónico da República, a cidade de Campanella ten unha particular monarquía encabezada por Hoh, o metafísico, asesorado por Pon (poder-guerra/paz), Sin (sabedoría, artes liberais, escolas) e Mor (amor, matrimonio, procreación). Porén, esta estrutura oligárquica convive coa liberalidade noutros eidos: a mancomunidade de bens e mulleres provoca a inexistencia da familia e da propiedade privada, xeradores segundo Campanella das guerras e violencias. O relato fantástico non só se limita a narrar; ó final do libro un amplo argumentario defende as teses da súa utopía confrontándoas coas ideas de Platón, Aristóteles ou Tomé de Aquino.

A Campanella seguiulle anos despois Francis Bacon coa súa Nova Atlántida (1627) onde, outra vez, o autor sitúa ó lector nunha viaxe preto de Perú até chegar á Atlántida con trazos moi semellantes ás dúas obras anteriores. Se ben diferentes no aspecto á forma de goberno, sorprende a idea persistente ó tabú sobre a propiedade e, o máis polémico, sobre a sexualidade que deixa sempre á muller como propiedade, privada ou colectiva. Estas son as utopías que non pasaban do papel nin tiñan unha vontade de realización política, estando máis próximas á literatura de entretemento, dependendo do nivel de lectura que desexemos concederlle. Os tres autores puideron establecer un nexo no que se combinaban nun palimpsesto o Paraíso, América e a Idade Dourada: o Paraíso está nalgún lugar de Oriente ou do Océano, América está nese lugar e ten ricas civilizacións sen influencia do vello mundo, polo tanto entre eles tíñase que topar unha utopía onde se puidese realizar a Idade Dourada, ese era o proceso lóxico da analoxía.

Unha pregunta debe insubordinarnos, hai algún proxecto de realizar a utopía como novo paraíso, como saída? No libro de F.L. Silvestre, Micrologías, topamos nun dos seus apartados o que poderiamos considerar a realización da utopía sobre o obxecto. A través dunha historia das miniaturas (relicarios, bolas de cristal con paisaxes no seu interior, maquetas) topámonos coa xénese das casas de monecas. Tan afamadas nas crianzas da burguesía requintada do s.XIX, estas casas miniaturizadas comezaron no s.XVII holandés como a representación dun mundo doméstico totalmente detallado. O máis sorprendente é descubrir que eran utilizadas e construídas por mulleres adultas, moitas delas viúvas ou sen familia, que chegaban a gastar na reprodución da casa tal cantidade de detalles, ornamentos e precisión que moitas veces o orzamento total do xoguete superaba o prezo dunha casa real. Acaso non estamos ante unha realización da utopía a pequena escala para recreación familiar? Podemos facer un fío lóxico entre a soidade feminina e a construción dese pequeno reino doméstico a escala liliputense probada a súa importancia no gasto familiar? Sen dúbida está dentro da categoría de lugares imaxinarios e moi lonxe de calquera banalización como xoguete infantil, idea moi posterior.

235158-944-637

Casa de monecas (Poppenhuis) holandesa, s.XVII-XVII. Colección Frans Hals, Ámsterdam.

Se a Aurea Aetas tenta realizarse de forma real non é, polo miúdo, nos esmerados traballos dunha casa diminuta senón nun ambicioso proxecto megalómano que remata moi mal debido, sobre todo, a diferenza entre tese e praxe. Este é o caso da II Parte do Faust de J. W. Goethe. O protagonista, morta a amada Gretchen Margarita e con ela calquera tipo de redención polo amor que o rescate da súa vida gris (más alá dos simulacros eróticos con Helena de Troia), tenta levar a cabo as súas ambicións e así canalizar as frustracións íntimas. Ideando a construción dunha nova terra sobre o mar e asesorado por Mefistófeles, Faust leva a cabo precisamente un proxecto contrario ás mulleres da Holanda do s.XVII: construír todo un país loitando contra o mar. Para iso, e como bo pensador utópico, pon a fin superando ós medios. Queima a casa de Filemón e Baucis, a entrañable parella de anciáns da mitoloxía grega, e así confírmase como un déspota que é capaz de executalas vidas e posesións dos que noutrora Zeus considerara os únicos xustos de toda a Humanidade. Antes de morrer (terrenalmente) pode observar como os propios habitantes da nova terra loitan contra o mar ante o inevitable asolagamento:

“Daría acubillo así a moitos millóns/ se non seguros, sí con traballo libre. Verde o fecundo campo: gando e homes na terra máis nova axiña a gusto,/ postos no máis forte deste outeiro/ coa xente que sexa trasladada/ aquí, xente valente e traballadora./Hai unha terra edénica aquí dentro/ na súa beira enfurézanse as ondas!/ Se se asoman, entrando con violencia,/ a multitude irá pechala fenda./(…) Desexaría ver eu ese esforzo,/ estar con xente e terra ceibes!” (Faust, II Parte, Quinto Lance, escena: “Grande patio exterior diante do pazo”)

thenewyorker_movie-of-the-week-faust

“Faust – eine deutsche Volkssage”, de F. Murnau (1926). Logo da sedución erótica semella que Mefistófeles só pode seducir a Faust coa utopía política.

Antes de que Faust pronuncie a verba fatal que levará ó trunfo pírrico de Mefistófeles, pode ver na súa utopía a realización plena dos seus desexos: a xente loitando pola propia fantasía do novo Edén, a nova terra fronte a inclemencia natural. É acaso, diríamos teoloxicamente, o que en derradeiro termo salva a ánima de Faust ó ser rescatada pola corte celestial ? Non é pois este desexo de Paraíso terreal, de novo comezo, o que redime o insatisfeito Faust fronte a perdición dos seus pecados?

3- O Paraíso é un anaco de pan branco: de Cucaña a Jauja e viceversa

Non poucas veces o Paraíso e a Aurea Aetas intelectualoide vense colapsados por unha utopía máis material e realista que ten como eixo a satisfacción dos estómagos e dos xenitais: o país de Jauja ou de Cucaña (Cuccagne). As preocupacións sobre o bo goberno e os escolasticimos da vida primitiva cristiá vense sobrepasados por desexos froito dos medos e preocupacións do cotiá, en especial, a fame.

O país chámase Cucaña, onde canto máis se dorme máis se gaña (…) De robalizas, arenques e salmóns están feitas as casas; os teitos de touciño e as táboas do chan de salchichas. O país ten moitos atractivos, porque de carne asada e espaldas de año están cercados tódolos campos de trigo; (…) se por casualidade unha muller fita un home que desexa pode tomalo publicamente e facer con el todo o que queira...”

Pieter_Bruegel_d._Ä._037

Pieter Bruegel O Vello “Luilekkerland” (a Terra da Cucaña), 1567. Óleo sobre panel. (Alte Pinakothek, Munich). A preguiza mestúrase cun porco co coitelo incorporado, un polo que se coloca no prato e os alimentos que caen xusto enriba da boca.

E así segue, durante liñas e liñas, a descrición de Li Fabliaus de Coquaigne (s.XIII) onde os flans caen do ceo, hai catro entroidos por ano, una Coresma cada vinte e corre un río de viño…A presenza dos praceres sexuais está presente así como as referencias á mocidade e a bondade das persoas, mais o que en realidade colapsa o texto é ese desfile de carnes, bebidas, confeitos e lambetadas. Non fai máis que informarnos dunha situación de vida onde a fame crónica impedía que a sensación de estar farto de comida fose un posible e pasase ás categorías do non-lugar, da utopía. En especial a carne, gastronómica e sexualmente, convértese nun desexo ante a realidade dunha dieta pragmaticamente orientada ós cereais. Creadora de anatomías de bandullos prominentes e membros fracos, os cereais tamén son o trasunto sombrío da Coresma e das metáforas represivas eclesiais máis austeras. O reverso do Paraíso é o espello dos desexos.

A pesares de aparecer xa na Antigüidade, a Cucaña será perfeccionada na Idade Media como un Paraíso alternativo, chegando ás veces a colapsar ó orixinal ortodoxo. Porén, o mito da fame medieval non se estanca en 1492 senón que prosegue e se renova na Idade Moderna: para F. F. Frugoni os ríos de moscatel e as montañas de queixo son un motivo presente en 1687 na súa obra O can de Dióxenes, igual que na monarquía ibérica dos Austrias a literatura perpetuará o mito da olla podrida, emblema da fartura como mito popular, do terceiro estado.

4- Recrear o Paraíso: unha comunidade para imbéciles?

Cando Giordano Bruno escribiu o Spaccio de la bestia trionfante, deixou moi claro que o novo humanismo e a revalorización do traballo e do ser humano como creador, deixaría moi mal parado o mito das primixenias orixes:

Hai que dicir que, na Idade de Ouro, os homes, segundo Ocio, non eran máis virtuosos do que o son os animais no presente, e inclusive eran moito máis estúpidos que moitos destes. E, nacendo nas dificultades e aparecidas as necesidades entre os homes pola emulación dos actos divinos e a adaptación dos afectos espirituais, os maxíns discorreron máis fondamente e inventáronse as industrias e descubríronse as artes

Fronte a lectura da Idade Dourada como un momento-lugar fatigoso vitalmente mais moralmente san, a idea contraria, un lugar animalizado e brutal, gaña peso. Era, exposto as anteriores ideas, o mito da Aurea Aetas un nostálxico recordo do Paraíso? Pode que sí mais tamén podía ser un lugar de extremado aburrimento, sen dialéctica, sen ambicións e polo tanto baleiro para a existencia humana. A maxia humana, o seu propio carácter, radicaba no suposto progreso técnico, na loita pola supervivencia, tal e como o retrata Piero di Cósimo na súa serie de pinturas onde describe a invención da casa, o descubrimento do mel, do lume, a loita cos deuses. Sendo, aínda así, que a máscara da perpetua nostalxia é maioritaria, tamén nos últimos tempos os habitantes de 1920 desexarían volver a 1880, ós de 1990 a 1960 nun xogo interxeracional, que discorre entre a pequena historia, a memoria e os recordos dunha Aurea Aetas persoal baixo o signo do vintage.

Piero_di_cosimo,_vulcano_ed_eolo_2 (1)

“Vulcano ed Eolo”, ca 1505, Ottawa, National Gallery of Canada. O mito é unha escusa para retratar o pasado das orixes da Humanidade. O traballo dos metais e a construción das primeiras casas, unha Aurea Aetas que implica esforzo, inxenio, xeira.

Na ciencia-fición de Catface os personaxes berran nun momento dado: “Dádenos o Mioceno: queremos unha nova oportunidade!” Afogados na fenda estreita da realidade, tentan fuxir polo primeiro reduto da memoria até un lugar e uns momentos fantásticos, mais, como negar a Utopía, o Paraíso, a Aurea Aetas? O principiwo esperanza do que falaba Ernst Bloch referíndose a Utopía:  é o pulso e a respiración dunha Humanidade famenta, idealista, mesiánica, milenarista mais que ainda soña esperta.

Ya la enseñanza de su historia armoniosa (y llena de episodios conmovedores) ha obliterado a la que presidió en mi niñez; ya en las memorias un pasado ficticio ocupa el sitio de otro, del que nada sabemos con certidumbre -ni siquiera que es falso

(J. L. Borges, “Tlön, Uqbar, Orbis Tertius”, en Ficciones, 1944)

 

BIBLIOGRAFÍA

BLOCH, Ernst (1977) El Principio Esperanza, Madrid, Aguilar.

BORGES, Jorge Luis (ed.1985) Prosa Completa 2. Historia de la Eternidad, Ficciones, El Aleph, Barcelona, Bruguera.

ECO, Umberto (2013) Storia delle terre e dei luoghi leggendari, Milano, Bompiani.

DELUMEAU, Jean (2005) Historia del Paraíso (III vol.), Madrid, Taurus.

-, (2012) El miedo en Occidente. (s.XIV-XVIII) Una ciudad sitiada. Madrid, Taurus.

GARIN, Eugenio (2012) El Renacimiento italiano, Barcelona, Ariel.

GOETHE, Johann Wolfgang von (ed. 2006) Fausto, Madrid, Espasa Calpe.

HESÍODO (ed.2006) Teogonía-Trabajos y Días-Certamen-Escudo-Fragmentos, Madrid, Gredos.

LÓPEZ SILVESTRE, Federico (2012), Micrologías o historia breve de artes mínimas, Abada, Madrid.

MORE, Thomas (ed.1995) Utopía, Mira-Sintra, Publicaçôes Europa-América.

OVIDIO, Publio Ovidio (ed. 2001) Metamorfosis, Madrid, Espasa Calpe.

PANOFSKY, Erwin (1979) Cap. 2 “La Historia primitiva del hombre en dos ciclos de Piero di Cosimo”, Estudios sobre iconología, Madrid, Alianza Editorial.

VV.AA. (1993) Utopías del Renacimiento, México D.F., Fondo de Cultura Económica.