Xosé Álvarez Castro; “Cando a xente clama por non remover as feridas non pensan que o que temos que facer é abrilas, limpalas e explicar o que pasou”

IMG_0666

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

Un mestre contesta ás preguntas duns alumnos. Non é o seu mestre nin eles os seus alumnos, mais chégalle arredor dunha hora para revivir unha profesión xa abandonada pola idade. Conta a súa propia historia na investigación, así  coma a Historia xeral e provincial, para Pontevedra, do que foi a guerra civil e posterior réxime franquista. Entre refrescos e aperitivos van saíndo nomes, conceptos e novas preguntas. Fala o historiador Xosé Álvarez Castro.

Quen é Xosé Álvarez Castro?

Neste momento é un profesor de historia xubilado que se dedica ao estudo da represión entre 1936 e 1951. Agora estou centrado nos anos corenta, con moitos sucesos que están practicamente inexplorados. En Pontevedra traballo xunto a un grupo amplo sobre a represión da muller e acabamos de publicar Do gris ao violeta.

O seu libro Pontevedra nos anos do medo (Xerais, 2013) é resultado de varios anos de investigación. Cal foi a motivación para mergullarse nese proxecto?

Eu sempre estiven preocupado polo tema da represión porque na miña casa, ao contrario que na maioría dos fogares, os meus pais e a miña avoa sempre me falaban do tema con nomes e apelidos, así que o tiven presente dende moi cedo. Dende fai moitos anos fun recollendo todo o que pasaba polas miñas mans relacionado con esa represión e, xa de maneira ampla, do que foi a historia dende os anos trinta. Foi unha motivación familiar a pesares de non ter familiares directos represaliados.

Hai que utilizar outras fontes ademais desta, xa que a memoria é variábel e moi subxectiva

Foi complexo o proceso de documentación?

Sí, sobre todo pola variedade de fontes que intentei empregar. Temos os testemuños orais, moi importantes en aspectos da represión que non deixan rastro na documentación en torno as familias reprimidas. Despois están os arquivos militares, fundamentais e pouco explorados ata o ano 2006, cando se crearon vantaxes de acceso, aínda que hoxe en día penso que sigue indo pouca xente. Xunto a isto temos arquivos civís ou fontes hemerográficas, polo que hai unha documentación que as veces é contraditoria entre si e que implica unha análise crítica.

Aquí é onde entra o traballo do historiador…

Claro. Por exemplo, eu detecto nalgunhas publicacións e traballos que só se fundan sobre o que se chama memoria oral. Hai que utilizar outras fontes ademais desta, xa que a memoria é variábel e moi subxectiva e a miña preocupación é sempre contrastar moito o que publico.

IMG_0900

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

Existe o mal chamado revisionismo histórico, pero despois hai unha historia moito máis crítica e documentada na que estamos outros.

Que historia da guerra civil nos contaron e nos están a contar?

Evidentemente, no Franquismo a represión non se tratou e había un relato moi sesgado dende o punto de vista do bando vencedor. Foi unha narración debedora fundamentalmente daquela historia da cruzada de Joaquín Arrarás e aquí, en Galicia, de Manuel Silva Ferreiro. Tratouse dunha elaboración chea de tópicos en torno ao comunismo, o inimigo exterior e o ataque aos valores tradicionais. Na actualidade segue habendo unha corrente que incide nesa liña, o mal chamado revisionismo histórico, caso de figuras como Pío Moa. Despois, hai unha historia moito máis crítica e documentada na que estamos outros.

Sen embargo, autores como Pío Moa ou César Vidal venden moitísimos libros a pesares de que o seu traballo foi desacreditado por moitos investigadores…

Iso ten unha explicación clara. O empoiro mediático nacional mantén esa visión histórica, caso de ABC, La Razón ou o Grupo Planeta. Hai unha publicidade forte detrás disto.

Nos comentarios sobre o noso pasado parece que se reducen a dous mundos enfrontados, que nunca se entrecruzan…

Sí, pero eu teño claro que todo é gris. Cando falamos a posteriori, o que se fixo foi poñer todo moi branco e moi negro. En realidade, había un grupo de xente que nunhas cousas pensaban igual (ou parecido) que outros, como pasa hoxe en día. Por exemplo, había xente da Garda Cívica que eran criminais no seu posto e, sen embargo, sábese de actuacións súas, nun determinado momento por algún tipo de relación que tiñan, que salvan a certas persoas.

Para min, os grandes perdedores foron os de Izquierda Republicana. Era esa xente ligada á masonería e o libre – pensamento que quería a modernidade, unha institución libre de ensinanza, que crían na cultura como un avance na sociedade. Por un lado saben que había partidarios do modelo da revolución soviética, mentres que, polo outro, estaba o fascismo. De aí que, cando se produce o golpe, moitos dos gobernadores civís non fixeran nada por repartir armas, xa que podía volverse na súa contra.

Por exemplo, unha cousa que nunca se conta é o que pasa no Goberno Civil de Pontevedra. Neste goberno sí que se repartiron en pequenas cantidades, inda que sempre se negou. Sabémolo polo listado, xa que se facía todo dende o punto de vista legal, das requisas a xente de dereitas. Cando lle ían buscar as armas – dous ou tres da Fronte Popular e un policía – acudían cun mandamento legal, dos cales quedaron copias. Levantaban acta e dábanlle un recibo polas armas incautadas. Isto valeulle despois para collelos, xa que usaban ese recibo como proba no xuízo militar. Ben, cando os militares danlle un ultimátum ao gobernador de Pontevedra – un republicano de pouca experiencia política – o capitán da Policía Armada, Juan Rico, (ao seu favor) respóndelle que non hai posibilidade de defenderse. Pero alí dentro estaba xente dos partidos políticos afíns encadrados no famoso Comité de Defensa da República Polo tanto, ante a situación, el réndese, pero non todos estaban de acordo e disparáronlle, os que podemos considerar como máis revolucionarios, á habitación onde el se pechou.

Outros dos perdedores foron os militares que permaneceron fieis ao goberno lexítimo da II República. A visión que daba a historia do bando franquista é que fora un alzamento do Exército, no seu conxunto. Iso non é certo, pero agáchase. Por exemplo, en Galicia ocúltase que os máximos mandos militares galegos permaneceron leais, caso do Vicealmirante Azarola, o xeneral que mandaba a VIII División Orgánica, Enrique Salcedo Molinuevo ou Rogelio Caridad Pita, fusilados os tres. O golpe foi fundamentalmente dos sectores medios (capitáns, tenentes, tenentes – coroneis…), que é a xente que manda no golpe.

IMG_0947

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

cando unha persecución é sistemática dende o poder e busca a exterminación, ben física ou ben mediante a exclusión da vida pública por motivos ideolóxicos, pode entenderse dentro dese concepto (xenocidio).

Moitas veces vemos circular a idea dunha Galicia que apoiou claramente aos sublevados ante o golpe.

Iso é un mito. É certo que triunfa dende o primeiro momento, mais a capacidade de reacción da xente contra un golpe militar era mínima. As armas as tiña a garda civil e o exército, aínda que é certo que se repartiron algunhas. Observemos o que pasa despois, cos fuxidos e os guerrilleiros. As guerrillas de Galicia e León foron das máis importantes, chegando ata finais da década dos corenta.

No libro comenta que o calificativo de xenocidio concorda con certas actuacións levadas a cabo polos militares sublevados. Por que?

A represión tras o golpe militar ten lugar durante un período moi longo no tempo. Evidentemente, a forma de represión durante esas décadas non é igual nas distintas etapas. Non podemos calificar de xenocidio todo o acontecido, pero si hai un notable compoñente disto. Un grupo de historiadores pensamos que cando unha persecución é sistemática dende o poder e busca a exterminación, ben física ou ben mediante a exclusión da vida pública por motivos ideolóxicos, pode entenderse dentro dese concepto. Somos conscientes que dende un punto de vista xurídico e rigoroso non podemos calificalo como xenocidio porque cando as Nacións Unidas o definiron quedou limitado a motivacións relixiosas e étnicas. ¿Por que é diferente a persecución por motivos ideolóxicos? Fíxose así no seu momento porque as grandes potencias non lles interesaba meter esas motivacións políticos, xa que algunhas delas estaban implicadas nese tipo de persecución. Hai un determinado momento no que en España se define un grupo a exterminar, co apelativo de “rojos”. Son os vencedores os que deciden quen entra neste grupo tan amplo. Non son só están os comunistas, tamén vai desde os socialistas ata os republicanos. Entraban grupos que ideoloxicamente eran moi diferentes entre si. En Galicia falamos de arredor de 5000 mortes, pero tamén se deu  unha depuración do maxisterio e do funcionariado en xeral ,  de dirixentes e non dirixentes de entidades agrarias e partidos políticos. Por iso falamos de que hai compoñentes xenocidas de persecución en determinadas etapas.

A represión do bando o republicano non é unha represión feita polo poder, senón que se da a pesar do poder. Trátase dunha diferencia fundamental á marxe do cuantitativo.

Inda que sexa un período moito máis curto, tamén habería un compoñente xenocida no bando republicano?

Hai un matiz fundamental neste aspecto. A represión do bando o republicano non é unha represión feita polo poder, senón que se da a pesar do poder. Dende o goberno, se observamos as intervencións de Azaña e de todo o goberno republicano, sempre se amosan en contra diso. Cando Melchor Rodríguez entrou como delegado espacial de prisións en Madrid, detéñense as sacas. O que había era un gran descontrol, onde moitas milicias suplantaban ao poder civil. Trátase dunha diferencia fundamental á marxe do cuantitativo.

IMG_0860

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

O silencio contribúe a crear mitos

Da a sensación de que se fala moito das vítimas e pouco dos verdugos…

Ata fai uns anos non se falaba do que eran os verdugos, pasábase un pouco de puntillas. Con todo, nas últimas publicacións sí que falamos dos verdugos. No meu libro veredes que aparecen nomes e apelidos xunto a organizacións, dende oficiais da Garda Cívica pontevedresa e os que actuaron nos paseos. Outra cousa é que cando ti nomeas a un verdugo, hai que estar moi seguro. Os responsables últimos serían os altos mandos, pero a  represión levouse a cabo de forma paralegal por determinados sectores da Garda Cívica e da Garda Civil. Ambos corpos actuaban de forma conxunta e sempre dependía da segunda, da Garda Civil Nos primeiros momentos, destacan grupos ligados a Falanxe, pero foi menor ca dos corpos de orde pública. Este falanxistas eran moi poucos, destacando un núcleo na zona de Marín onde había presenza nazi. Ademais, o que fan é marchar para combater na fronte baixo a bandeira lexionaria de Falanxe. Despois hai moitos falanxista de aluvión, os que se van sumando ao carro dos vencedores.

A nivel micro, de pobos e aldeas, todos sabía quen eran os verdugos ademais de crearse un medo a causa deles, non?

O medo era total. En todos os lugares, a xente maior sabe que persoas estiveron “paseando,” outra cousa é que despois quéirancho contar. De cara a publicar os nomes, como historiadores, debemos de poñernos no lugar das testemuñas, das que cada vez hai menos. Se che din que unha persoa ou a familia dedicábase a “matar;” ti publicaríalo? Porque tamén hai que contar coas probas que se teñen, sabendo que se o publicas, a persoa que cho dixo o primeiro que faría sería negalo, xa que o meterías nun compromiso. Para isto, nós temos unha tripla mecanismo de seguridade; hai que ter fontes orais e outras fontes que aseguren e confirmen ás testemuñas. Hai moito máis gardado da xente do que nós pensamos, de aí que lle dea moita importancia ao blogue, no sentido de que permite que se poñan en contacto comigo.

Por exemplo, na praza da Ferrería (Pontevedra) produciuse o asasinato dun membro da Banda de Música pontevedresa. No blogue está como “A morte do home que tocaba o bombardino.” Polo diario persoal e unhas gravacións dunha persoa que fora dirixente das Xuventudes Socialistas e estivo escondida no oco dunha casa, eu tiña información de como pasara e o publicara algo. Unha persoa púxose en contacto para que publicara unha información. Era unha declaración firmada por un oficial da Garda Cívica Militar que se ía marchar a fronte onde conta con detalles (e nomes) que el estaba á fronte dunha patrulla, e que denunciou, ao final da carta a aqueles que dispararon (falanxistas). E isto o publiquei, pero despois de pensalo moito, ademais de que tamén coincidían con outros nomes. Recordo, neste senso, a polémica xurdida cos primeiros libros onde tan só insinuaban algúns nomes, como por exemplo a polémica e calvario xudicial de Dionisio Pereira, da cal foi absolto.

O que vexo coa xeración dos netos é que hai moito descoñecemento, unha ruptura da liña da información con respecto aos vellos

Como, máis ou menos, foi a convivencia entre as familias de represaliados e verdugos, así coma os seus descendentes?

Hai de todo. En xeral, iso permaneceu oculto, os fillos non o sabían e aí non hai maior problema. Pero houbo dende familias, que pasado un tempo (anos 60) tiveron as agallas de insultar ou que sempre tiveron presente e recordáronllo, houbo outras que co silencio todo pasaba. O que ocorre é que nós, aí, temos unha eiva é que temos poucos testemuños de quen foron os represores. Hai moito acceso a familiares das vítimas, pero non é o caso para as familias dos represores, que non falan e descoñezo os motivos. Tamén, dende o mundo dos historiadores prestámoslle pouco atención ó mundo dos verdugos. En xeral, estudamos pouco a dereita. Centrámonos moito máis no que son as organización de esquerda agás, por exemplo Emilio Grandío, que traballou moito esa liña.

O que vexo coa xeración dos netos é que hai moito descoñecemento, unha ruptura da liña da información con respecto aos vellos, que sabían quen “paseaba” pero que non llo contan aos netos. Moitas veces sorpréndense cando saben quen foi o seu avó.

IMG_0689

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

A Garda Civil chega a un momento no cal actúa dunha forma moi intelixente con respecto á  guerrilla. Facían as chamadas contrapartidas; gardas civís e falanxistas que se facían pasar por guerrilleiros.

Como funcionaba a guerrilla?

Galicia non foi dos lugares onde máis funcionou a guerrilla, pero houbo máis da que se contou. Habería que distinguir entre as partidas de fuxidos, das que podemos falar ata que acaba a guerra, e despois o que é a guerrilla organizada, as catro ou cinco agrupacións que se articulan.

Nos primeiros momentos, ese grupos de partidas armadas eran denominados bandoleiros por aqueles que os perseguían. Estes guerrilleiros o que fan é sobrevivir. Van dando golpes, normalmente en tabernas para a súa subsistencia. Tamén fan axustizamentos, cousa bastante oculta, por exemplo a falanxistas delatores aos cales, íaselle, pegábaselle un tiro e punto, ou tamén a curas. Diso hai, e bastante. Destácovos as principais da provincia de Pontevedra, inda que no resto de Galicia son fortes en Lugo ou na Coruña. Na zona do Monte Galiñeiro, en Mos e Ponteareas, está famosa a partida do Fresco, na zona de Cabral, en Vigo, está a famosa partida do Maletas, en Mos está Cataplín, que o mata a xente de Pontevedra. Sobreviven ata, máis ou menos principios dos anos 40. Ao final, pouco a pouco, vannos eliminando. Outros que resisten son os da zona de Vilagarcía, onde incluso se chega a bombardear con aviación (hidroavións da base de Marín) o monte Xiabre e Lobeira. Na zona de Forcarei, A Estrada, Lalín, Agolada, Silleda…, o grupo máis importante eran os denominados “Os Corcheiros.” Ás veces facían accións nas minas de wolframio de Fontao, onde traballaban, mediante os batallóns de traballos forzados, moitos traballadores asturianos.

Había constantes enfrontamentos coa Garda Civil. De feito, créase un centro de loita contra a guerrilla en Pontevedra, con base en Lalín. É a famosa brigadilla da Garda Civil  para loitar contra a guerrilla. Todos os seus movementos e accións ían a parar á xurisdición militar, así coma con todo o que se puidese relacionar coa guerrilla, caso da propaganda ilegal, calquera atraco, tenencia de armas…, xa que ata o ano 1948 estívose cun Estado de guerra.

A época forte da guerrilla e ata finais dos 40, inda que o último guerrilleiro foi “O Piloto,” no ano 1965. Despois, o Partido Comunista da a orde de retirada, xa que a loita armada non tiña futuro. Os que quedaban converteríanse en grupos desarticulados, individuos que sobrevivían porque non poden escapar cara Francia, por exemplo. De feito, a guerrilla estaba moi ligado ao Partido Comunista e resentirase fortemente cando se producen as sucesivas “caídas” e se desarticulan a rede do partido no 48 e despois no 51. Precisamente, unha das acusacións que lles dan e a de estar en contacto coa guerrilla, que sí que a houbo. A Garda Civil chega a un momento no cal actúa dunha forma moi intelixente con respecto á  guerrilla. Facían as chamadas contrapartidas; gardas civís e falanxistas que se facían pasar por guerrilleiros. Polos pobos indagaban as redes de axuda, ou tamén realizaban acción salvaxes para por á poboación en contra dos guerrilleiros. Polo tanto, houbo unha desarticulación da guerrilla dende o chairo, a oficial, e tamén de infiltración. Isto provocou un problema grande. Por  un lado, podías coller información e, por outro, estas noticias xeraban unha desconfianza, o que levou a axustizamentos de propios membros da guerrilla pensando que eran infiltrados ou tamén coa finalidade de desfacerse de inimigos políticos. Por exemplo, en Moalde (Silleda), os propios guerrilleiros mataron ao que fora responsable do Partido Comunista en Galicia, o famoso Víctor García, “o Brasileiro.”

No tocante a libros sobre a guerrilla son esenciais un clásico de Xerais, “A guerrilla antifranquista en Galicia,” de Hartmut Heine (1982). Tamén destaca o texto de Víctor Fernández Freixanes sobre a vida de “O Fresco;” “O fresco. Memoria dun fuxido,” ou o traballo de Bernardo Máiz Vázquez. Podemos ver que a resistencia en Galicia é moito máis grande do que se nos contou, o que pasa é que foi ocultada…

En certo sentido, é normal esa ocultación…

Claro, ao réxime de Franco interesáballe dar a imaxe de que todos estaban no mesmo barco, de que era un territorio homoxéneo. De feito, hai certas medidas do Ministerio de Agricultura, de carácter político, de ir intentando integrar a xente, porque o réxime dábase de conta de que non podería sobrevivir cunha poboación totalmente contraria. Se se estaba calado e non se metía en política, eles dábanlle unha serie de benestar, caso dos abonos, dos sulfatos… En Santiago hai xente, coma Daniel Lanero ou Ana Cabana, que se dedican a estudar os mecanismos do réxime de ir integrando a xente.

IMG_0935

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección

(mulleres) Normalmente, as penas non eran moi altas porque non consideraban que tivesen poder de decisión, é dicir, que estarían obrigadas ou controladas

Como era a situación das mulleres?

As mulleres sempre foi un dos temas que quedou medio oculto. Elas sofren de dúas maneiras a represión; por un lado de forma individual, polo feito, as poucas que o fixeron, de participar nas milicias antifascistas. A partir do golpe, e sobre todo a partir de 1937 mais despois da guerra civil, vai haber moitos xuízos contra mulleres. Xulgábanas por pertenza a esas milicias ou tamén por darlle acubillo a xente fuxida. Normalmente, as penas non eran moi altas porque non consideraban que tivesen poder de decisión, é dicir, que estarían obrigadas ou controladas. Un sector no que se empregaron a fondo é o do maxisterio. Os principais inimigos do golpe, para os do golpe, eran os mestres, gremio no cal había moitas mestras. Era un sector moi comprometido coa República, xa que ese réxime tratáraos moi ben, con apertura de escolas e unha dinamización da ensinanza. Entón, a labor de depuración foi brutal. Despois, hai unha represión global contra a muller, sexa da ideoloxía que sexa, a partir do comezo dunha serie de liberdades postas en práctica na II República.

Moitas veces non eran encarceradas, mais as que sabían que eran milicianas eran levadas ao cuartel da Garda Cívica. Lugares onde lles cortaban o pelo, rapábanas a cero ou deixábanlle un chicho, ou dábanlle aceite de ricino para que cando desfilasen tivesen diarrea. Tamén lles marcaban o UHP (Uníos Hermanos Proletarios) con tinta chinesa, ou  gravábanllo. O que sí debeu haber foi unha cantidade de abusos sexuais, o que pasa é que non chos contan, pero sí se saben. Ademais, hai que pensar o que sofren as mulleres cando, probablemente, o seu home estivese morto e elas, cos nenos, tiñan que tirar para adiante. Aqueles sectores da sociedade aliñados co réxime sinalábanas co dedo, pero tamén había unha liña de solidariedade entre elas e a sociedade.

Hai moitas que se dedicaban ó estraperlo. O goberno controlaba directamente todos os prezos e a produción, collíana e despois vendíana mediante réxime de racionamento. Neste sistema existía o gran estraperlo, o dos grandes xerarcas do réxime que trapicheaban con camións e grandes cantidades, e despois había outro, a nivel micro, onde por exemplo, se trapicheaba con fariña. Así, ían ó interior, lugar onde había trigo e onde os muiñeiros fixéronse de ouro, xa que cando non tiña o garda alí presente sempre quitaba un pouco do que se declaraba. Entón, collían a fariña, metíana en saquetas, levábanas polo vestido (para os gardas non estaba ben visto tocalas) e viñan para vendelas á xente da cidade, que só tiña o que lle daba a cartilla de racionamento. Por exemplo, Vigo era un bo mercado. Nese caso, ían en común acordo co maquinista do tren. Cando o tren chegaba a Teis ía máis amodo, botaban a mercancía e saia xente a recollela.

Cando a xente clama por non remover as feridas non pensan que o que temos que facer é abrilas, limpialas e explicar o que pasou.

Por último, cando entrevistamos a Francisco Ferrándiz, díxonos que cría que a crispación polas fosas comúns podía ter moito ver  coa inmadurez democrática de España. Podemos levar a cabo un debate sosegado do que pasou?

Eu penso que o fenómeno do sucedido na sublevación e na guerra a nivel español é o que algúns antropólogos cualificaron como un pasado non ausente, é dicir, uns feitos que a pesares de ter pasado moito tempo seguen a ter unha grande implicación no presente. Isto dáse en boa medida porque nunca se fixo unha política de memoria e explicación do acontecido. Ese silencio sigue influíndo en nós e aínda nos posiciona. Cando se contemplen dende un punto de vista exclusivamente histórico deixará de acontecer.  Cando a xente clama por non remover as feridas non pensan que o que temos que facer é abrilas, limpialas e explicar o que pasou. O que non vexo é crispación por parte dos familiares dos represaliados. O que queren é saber, pero non desexan vingarse. En varias ocasións tiven que explicarlle a algunhas persoas o que lle aconteceu ao seus avós, e de repente choraban porque moitas veces non sabían nin a metade do que realmente pasaran. O silencio contribúe a crear mitos, coma o caso de Pontevedra. Hai unha narración irreal dos feitos, e non só nos vencedores, pois tamén temos o caso da lenda dun heroe que ía diante do pelotón ou que no xuízo lanzou un alegato.

IMG_0812

Fotografía; Carolina Buceta Resurrección