Había unha vez… O conto oral

Ruínas da reitoral da Cervela (O Incio), onde se contaban moitos contos

Sabido é que a literatura galega, que sobreviviu durante séculos afastada da escrita, ten no conto popular un dos principais baluartes de resistencia ao castelán. Nos anos 30 do século pasado Xosé Mosquera creou “O vello dos contos” na radio e logo na nosa literatura escrita foron varios os autores que beberon na fonte do conto popular. Á lus do candil de Ánxel Fole e as Semblanzas de Álvaro Cunqueiro son dous dos máis conseguidos exemplos.

E tamén é sabido que o conto popular é de transmisión oral, anónimo e o pobo adóp­tao como algo propio. Posúe innumerables versións e presenta temas e motivos recorrentes en diferentes lugares. Formalmente posúe marcas para facilitar a atención do auditorio e a memorización: fórmulas introdu­torias fixas, xogos de ritmos e rimas, repeticións, apelacións ao ouvinte. Ademais para conseguir a verosimilitude cítanse persoas reais e moitos nomes de lugares dubidando ás veces dos datos temporais: contoumo o Manolo, o capador, na cantina de Pazos por un San Lourenzo.

Tiven a sorte de coñecer a moitos mestres do conto oral. E digo mestres porque na miña experiencia eran sempre homes os que nas reunións dos seráns, nas tabernas, nos traballos comunais, conseguían a atención da xente. As mulleres, pola contra, eran as encargadas de nos transmitir os ditos (véxase a fraseoloxía de miña nai, Pilar Guerra), as adiviñas e os contos infantís, mais nos contos dos grandes, aí o protagonismo pasaba ao home.

Pensando en todo isto púxenme a “facer prácticas” e fun escribindo uns Contos do avó Anxo para o neto Aldán, compartidos no portal ogalego.gal

Un dos elementos importantes no éxito dos contistas era o ambiente no que se contaban. Crieime dos cinco aos once anos na reitoral da Cervela- O Incio. Nos invernos, á noitiña, viñan uns cantos homes, sentaban na cociña á luz dun candil, que non chegara aínda a luz eléctrica, e veñan contos! O medo era o principal protagonista e as sombras movíanse con calquera corrente de aire. Fronte á ventá, do outro lado do camiño estaban o cemiterio parroquial e a igrexa. Sempre había algún conto de aparecidos, de premonicións da morte e logo eu tiña que ir só para a cama e quedar ás escuras cando empezaban os contos verdes e me mandaban deitar. Lembro que unha vez me ofreceron 100 pesetas (moito daquelas!) se era quen de ir buscar algo ao cemiterio. Nin que me ofreceran 1000 ía eu só de noite andar entre os mortos! Tamén xurdían case todos os días contos dos lobos, que eran grandes coma burros, atacaban os humanos, mais ao final as persoas case sempre se salvaban de milagre.

foto1

Escolma de contos do avo Anxo para o neto Aldán na páxina de ogalego.gal

Lembro especialmento o señor Antonio que no mellor do conto, no clímax, cando todos estabamos coa boca aberta esperando o final… calaba, sacaba o librito e o cuarteirón de tabaco, e poñíase a facer o cigarro (momento no que os oíntes aproveitaban para comentarios accesorios do asunto); e despois de acender a mecha e poñer lume no cigarro continuaba por fin co remate.

O médico, don Gumersindo, contaba uns contos moi difíciles de crer, mais era o médico e ninguén rechistaba: o domingo fun cazar unhas perdices e déronseme tan ben… cada tiro dúas… ata que carguei a mula. Ás veces os seus contos nunca remataban.

-Acaba o conto Gumersindo que levas dúas horas e eu vou para a cama –espetoulle o meu tío un día que se fartou.

Sabíase que os cazadores eran moi dados a contar ben as súas fazañas aumentando sempre os éxitos. Eu cortaba o pelo onda o señor Atilano, peluqueiro e cazador. Cando enganchaba un conto de caza leváballe media tarde sacarme o pelo porque ía dramatizando toda a cazata. Poñíase agachado coma o can, logo sentado imitando as orellas do coello, as tesouras servíanlle de escopeta… Todo un teatro popular.

Agora tamén é un bo contador o Luís da Vila do Cabo que conta as súas historia en ogalego.gal.

E nós de rapaces faciamos prácticas de contadores, mesmo cando queriamos facer mofa de algún pequeno que se facía pesado espetabámoslle: había unha vez un can pez… e cagou para ti e outros tres.