João Salaviza: “Eu estou máis fascinado polos problemas dos pobres que polos problemas dos ricos”

Ás 17:15 aparece pola porta da Sala de Cine Numax João Salaviza (1984). Quizais o nome non vos diga moito mais xa ten ás xúas costas curtas como Cerro Negro, Rafa, Duas Pessoas, Caes de Caça, Casa na Comporta, Hotel Müller e agora a súa primeira longa, Montanha, en pleno estreo. Xa gañou premios tan importantes como a Palma de Ouro en Cannes por Arena (2009), máis tarde Rafa (2012) leva o Oso de Ouro en Berlín. Na libraría da sala de cine Numax e asistidos pola nosa excelente fotógrafa Laura Dalama comezamos a entrevista, ou mais ben unha conversa bárbara?

IMG_1105-001

Fotografía: Laura Dalama

Quen é João Salaviza ?

A miña historia non ten nada de particularmente interesante. O interesante está na miña relación co cinema xa que me ven de familia, da miña familia luso-brasileira. Meu pai e meu avó eran dunha familia de esquerdas moi mentalizada e de parte da miña nai de clase media. Dende pequeno traballei co meu pai, que era montador facendo montaxe sobre todo cun realizador do novo cinema do cine portugués dos anos 80, así que tiña o cinema na casa e unha profunda relación coa imaxe. É case coma a aprendizaxe dun oficio, non hai relación de que un filme sexa máis ca un zapato, coma un artesán. Sen ser un artista visionario comecei a estudar na Escola de Cinema de Lisboa e logo fun a Bos Aires e traballei na montaxe, xa que tiven sorte e comecei a traballar nun dos últimos filmes de Manuel da Oliveira: Singularidades dunha rapariga loira,  logo fixen curtas.

31 anos e xa ten Cannes e o Oso de Berlín, ademais do Giovanni di Laurentis. Agora estrea “Montanha”, como se sente sendo tan mozo e con tan importantes premios ás súas costas?

Como dicía Manolo da Oliveira sobre os festivais “non se pode lexitimar quen pode continuar a filmar e quen non pode”, os festivais para ben ou para mal teñen peso. Hai que ter unha relación moi fría sobre todo no referido a quen decide quen leva o premio. Eu non sinto nada, ou sexa, non son uns xogos olímpicos para saber quen chega primeiro e darlle o primeiro, non son competitivo. Os premios serven para continuar a financiar os filmes e filmar con liberdade.

Imaxino que supoñen un impulso na súa carreira polo complexo que é conseguir financiación…

É moi difícil e moita xente quere filmar e non pode. Os premios claro que axudan, principalmente para a cuestión dos produtores e conseguir financiamento para un filme.

A temática que traballa é a do cinema social e en especial na transición da infancia ó mundo adulto. Está de acordo co termo “cinema social” ?

O cinema social é unha etiqueta que non significa nada porque onte (refírese ao Festival Internacional Curtocircuito, en Santiago de Compostela), mesmo nas curtas, alguén preguntou se todos os filmes teñen un compoñente social. Como en Montanha como o individuo que está a filmar detrás da cama calquera cousa. Ás veces o concepto é social cando filmas mozos de pel fría mais cando filmas os ricos iso xa non é cinema social. Entón esa nomenclatura non significa moito, eu estou máis fascinado polos problemas dos pobres que polos problemas dos ricos. En Portugal o 80 por cento está en risco de pobreza, é unha traxedia familiar cando calquera persoa ten a pobreza diante mais estamos a proximidade de filmar as cousas as transforma, unha cousa ontolóxica do cinema. Filmar o corpo pode ser unha forma de contar a súa historia a través dos silencios e do que di e eu estou mais interesado no cinema como unha forma de gravar a intimidade.

O cinema social é unha etiqueta que non significa nada

Todo ten que ter mensaxe ?

Non, non é mensaxe, mais ten que ter un significado, un significado ambiguo. Polo tanto non é arte pola arte, o cinema non é un mecanismo para dicir cousas senón para ver as cousas como unha especie científica de observación. Permite a idea de filmar as transformacións en tempo real a urxencia das nosas vidas e que estas sexan transformacións máis rápidas e violentas entón nese filme Montanha ten moito diso. Cando empecei a pensar en Montanha foi cando comezou a crise en Portugal e pensei cómo o cinema pode dar contar disto tan violento e especifico, e cando comecei a idea do que ía filmar e a metáfora fiquei mais namorado dela ca situación do pais. O rostro dun rapaz de catorce anos é moito máis consciente do que está a pasar. O seu rostro e o seu corpo pode amosar moito mellor o que está a suceder en Portugal agora mesmo.

IMG_1317-001

Fotografía: Laura Dalama

Eu estou máis fascinado polos problemas dos pobres que polos problemas dos ricos

Non pensa que hai algo de referencia biográfica nas súas obras ?

Non dunha forma directa, non fago o meu diario e vivo as historias mais nesa idea de filmar memorias, non so os feitos dun filme senón a memoria da sensación. E en Montanha hai moito da miña propia adolescencia que está confrontada coa xuventude de 2014 en Portugal, entón dalgunha forma si que hai algo de referencias biográficas, non son exactamente feitos mais si experiencias que foron vividas 15 anos antes. Pintores coma Gauguin tampouco pintaban observando senón de memoria, como Pierre Bonnard que pintou xente moza a través da memoria, eu tamén fago iso. Isto permite conservar a memoria das cousas e a visión superficial, entón o cinema da memoria pode falar tamén de contemporaneidade. E en Montanha en particular ten a recuperación das memorias do pasado que eu contrapoño co presente, e dese conflito xorde a ficción.

Cales son as súas maiores de influencias ? Quizais Manuel de Oliveira ?

En Portugal Manuel da Oliveira, pero non tanto polas cuestións temáticas senón que principalmente pola política de autor que el ten. Un realizador conservador namorado como John Ford pode ser moderno na forma e Oliveira moralmente era conservador mais moi fiel ós seus principios morais, e eu aprendín con el que hai unha liña á que temos que ser fieis nos filmes. Mais no cinema portugués dos colegas de agora como Pedro Costa e Miguel Gomes están facendo un traballo belísimo. O traballo ó que me sinto mais próximo non é o cinema portugués actual senón ó cinema portugués dos 60 da man de Paulo Rocha, con quen meu pai traballou, cos filmes incríbeis como Lugar de vida ou Os verdes anos ou Fernando Lopes que comezou a filmar nos 60 que amosan unha relación coa cidade e o país moi precisa. Logo doutros realizadores como dos que mais gusto dos que continúan vivos están Abbas Kiarostami que é un realizador ao que volto sempre cos seus filmes. E dos antigos o cinema clásico norteamericano como Nicolas Ray en Rebelde sen causa (Furia de vivir en Portugal), Antonioni, Bresson.

Cre vostede que segue o leitmotiv literario da figura do derrotado ? Falou de James Dean e non podemos deixar de rememorar os efectos traumáticos e de metamorfose da sociedade no desenvolvemento deica o adulto

Rebelde sen causa tíveno presente cando fixen Montanha xa que tamén foi unha figura importante na miña infancia coma o triángulo amoroso do filme. Gosto destes personaxes que son explotados polo mundo moderno. Como o heroe clásico postmoderno do existencialismo de Camus, unha forma de facer unha especie de heroe que está a punto de extinguir mais nunca se chega extinguir. É como en Dovstoieski, con figuras que se queren rebelar e non conseguen facelo ou o fan dunha forma mais íntima coma nos Cadernos do Subterráneo onde amosa a súa xenreira e o determinismo, isto é, características da miña xuventude. Filmar case sempre xoves como facía Nicolas Ray ou Bresson en Mouchette na figura do looser no cinema clásico norteamericano, é un punto interesante, como pode concentrar en si todo un sistema e vivilo dunha forma senlleira, por iso no cinema un vai dar conta das voltas que acontecen na intimidade con personaxes solitarios en situacións íntimas e filmando crianzas en cuartos, en casas de asilo, como zonas invisibles que se rebelan.

IMG_1157-001

Fotografía: Laura Dalama

Gosto destes personaxes que son explotados polo mundo moderno. Como o heroe clásico postmoderno do existencialismo de Camus

Estaba a pensar en Mouchette que ten moitos aspectos que sofren a presión dos adultos e amosa no final o suicidio dunha nena, case un tema tabú.

Si, Mouchette amosa o shock do sexual cando ela é abusada e logo a vergoña da nena diante do seu pai e como Bresson filmou a paixón e o desexo de forma sutil. Non son relixioso mais os realizadores cristiáns son moi importantes para o cinema xa que hai unha autocensura que ten resultados mais poéticos que os realizadores máis materialistas non teñen xa que son máis directos.

Cre que os cines dixitais gañaron a partida ou están condenadas están pequenas salas como Numax?

O cinema foi e será sempre unha actividade minoritaria, como unha pequena seita. Eu acredito profundamente que os filmes só poden ser desfrutados na súa plenitude cando son vistos nun contexto social porque é unha experiencia moi próxima á de ir a unha igrexa para quen sexa relixioso, unha capela onde podes ter unha relación individual e colectiva dalgún modo. O cinema visto na casa no ordenador e dunha maneira solitaria fai que esa experiencia non poida xurdir de ningunha maneira. Mesmo a televisión, no comezo, era un obxecto distante e baleiro que sufriu un grande cambio. Antes só era un obxecto distante que formaba parte deses santuarios domésticos pero pouco a pouco adquiriu unha relación de interactividade que alterou a función dun filme. Agora parece que están a xurdir salas de cine que, dunha forma valente, están a levar a cabo proxectos como o de Numax. Son como pequenas células de resistencia. A experiencia de visualizar un filme rodeado de xente continúa sendo unha grande experiencia. Pero en xeral estamos nun proceso de retroceso, aínda que aparezan luces coma esta.

IMG_1410-001

Fotografía: Laura Dalama

Agora parece que están a xurdir salas de cine que, dunha forma valente, están a levar a cabo proxectos como o de Numax. Son como pequenas células de resistencia

Cre que hai falta de apoio dende o Estado á cultura?

A relación entre cultura e poder sempre foi moi perigosa porque por un lado os artistas e o público esixen do Estado un maior apoio á cultura e condicións para que se poida dar, pero ao mesmo tempo se este se implica demasiado falamos do perigo da aparición dun arte excesivamente institucionalizado, como o foi unha grande parte do arte renacentista coa Igrexa. Agora estamos a vivir un retroceso intelectual, político e moral. Sen embargo, é certo que nos momentos de maior confusión social a resposta da arte sempre foi moi forte.

Pasando a un apartado social máis alá do cine, vostede afirmou vir dunha familia de esquerdas. No referente as eleccións en Portugal a pesares de estar intervidos pola Troika, parece que a poboación segue confiando en determinados partidos, que opina ao respecto?

Unha cousa perversa que o ditador Salazar conseguiu foi controlar a un país polo seu adormecemento. En Portugal os movementos antifascistas foron moito más brandos que en España. Non se poden comparar. Isto ten aspectos positivos porque Portugal é un país con pouca violencia, pero ao mesmo tempo era preciso que as persoas se mobilizaran máis. Isto mantense e o que estamos vendo nos últimos anos é unha auténtica venda do país cun gran proceso de privatización. Hai moita xente que carece de recursos mínimos. Portugal é moito máis pobre que España. Fálase moito da falta de memoria colectiva. Agora os partidos de esquerdas subiron e a dereita xa non ten a maioría absoluta.

IMG_1151-001

Fotografía: Laura Dalama

É certo que nos momentos de maior confusión social a resposta da arte sempre foi moi forte

Cre que o Miño debe seguir sendo unha fronteira con Galicia?

Eu estou contra as fronteiras! Fogo as fronteiras e as bandeiras! (risas)

Referímonos a isto pola proximidade lingüística e as conexións históricas

Sería unha traxedia para Galicia ser portuguesa. Ficarían máis pobres! (risas). O certo é que a promesa dunha Europa sen fronteiras que se foi construíndo nas últimas décadas vai acabar en nada. Agora parece que se quere tender a formar pequenos condados.

Dixo que as súas orixes están en parte ligadas con Brasil. Ten algún proxecto pensado en torno a este país?

Si, a miña muller e mais eu temos pensado un proxecto. Se agardades un momento…

Nese instante, Salaviza vai buscar a Renée Nader, a súa muller, para que nos explique o proxecto que van dirixir xuntos.

IMG_1384-001

Fotografía: Laura Dalama

Renée Nader: O proxecto é un filme que xira en torno ao mundo indíxena e que tenderá a explicar a visión que eles teñen do cosmos a través da mirada dun adolescente.

Abordan unha cuestión interesante nun momento clave…

É certo, porque agora están sendo desprazados e aniquilados.

IMG_1488-001

Fotografía: Laura Dalama

O proxecto é un filme que xira en torno ao mundo indíxena e que tenderá a explicar a visión que eles teñen do cosmos a través da mirada dun adolescente

Como levaredes o de dirixir xuntos?

Ámbolos dous se miran e João contesta: Imos ver (risas). Pero compre recordar que para filmar a intimidade é necesario ter relacións de traballo baseadas na intimidade. No último filme que fixemos ela foi a asistenta de dirección, en fotografía tiven aos meus colegas da Escola de Cine, meu pai foi o montador…En definitiva, un proxecto feito en familia! (risas)

Despedímonos de Joao e Renée logo de visitarmos a biblioteca de Historia da USC coa que quedaron fascinados. Desexámoslles unha prometedora carreira nos seus proxectos.