O crepúsculo dos deuses: arde Sunset Boulevard ?

“Brunilde: Hoxe fago partícipe ó mundo da miña sabedoría sagrada. Non creo no diñeiro nin na propiedade, nin na devoción, nin no fogar ou os grandes pazos, nin na pompa nin na nobreza, nin no comercio ou os costumes… Eu só creo no Amor.

Homilía de Brunilde antes de suicidarse na pira de Siegfried (omitida do libreto por R. Wagner)

A morte/norte (necesaria) dos deuses

Nun comezo foi Deus e ese Deus sería eterno, omnipresente e omnisapiente. Nin a Apocalipse nin a Xénese do mundo o poderían afectar. Un deus sentado no sillón azul, estático. Este retrato é o deus iranio, o deus xudeo-cristiano-musulmán, do deus doutras culturas similares que comparten a característica de que nunca desaparecen e nunca morren. Nembargante sempre hai excepcións. Con Die Götterdämmerung (O crepúsculo dos deuses), a ópera que pecha a tetraloxía do Der Ring des Nibelungen, Richard Wagner amosa na escena final un sobrecolledor momento. Comeza a arder o Walhalla, o Rhin desbórdase e sáese da súa canle normal arrastrando ata as profundidades escuras ós deuses e ós restantes seres míticos excepto ás ninfas do Rhin, aquelas que antes da ambición dos deuses tiñan nas súas mans o ouro co que se forxou o anel tan cobizado polos deuses e os homes; ambición que os leva á súa destrución final.

Nunha primeira observación semellaría que entre Die Götterdämmerung e Sunset Boulevard de Billy Wilder hai un abismo e os máis pesimistas dirán que a única coincidencia é o nome que se lle deu na tradución ó filme norteamericano, que coincide co nome da ópera homónima. De ser así este artigo non tería sentido polo que tentaremos enchelo de significado mediante unha comparación entre as dúas obras e outros referentes como Nietzsche ou Warhol: artistas, filósofos ou dramaturgos que retratan o colapso dos ídolos baixo o peso da súa propia ambición e de ser obxecto eles mesmos de categorías divinas, xa sexa este Wotan ou Gloria Swanson.

sunset-boulevard-3

Así pensan os xigantes: compensa que os deuses sigan sentindo que aínda teñen poder a pesares que faga moito que a súa morte está anunciada. Norma Desmond-Wotan-Brunilde e De Mille-Hagen-Fafnir-xigante.

Wagner, Wilder, Warhol: capitalismo, nibelungos e descomposición do ídolo

Richard Wagner concibiu o seu proxecto inicial a partir de Siegfried, o heroe semidivino fillo dos deuses. A morte e as aventuras serían nun primeiro comezo a base dunha ópera sen maiores pretensións. Mais axiña o proxecto se transformaría nunha maraña literaria de monstros, ninfas, dragóns, deuses, homes, nibelungos, gibichungos que rodea Der Ring des Nibelungen (1876) unha tetraloxía que se representaría ó longo de tres días e unha véspera. Durante décadas, Wagner, obsesionado pola literatura mitolóxica inspirarase en Das Nibelungenlied (ca.1200), nos Eddas de Islandia ou nos Völsunga de Escandinavia (ca.1260) na redacción dun libreto para un ciclo de óperas que durarían en total 15 horas. Así esta tetraloxía (a primeira desta envergadura na Historia da Música) estaría conformada por Das Rheingold (O ouro do Rhin), Die Walküre (As valquirias), Siegfried e Die Götterdämmerung (O crepúsculo dos deuses). Será para nós imposible resumir dunha maneira axeitada todo este universo que tentaba buscar na mitoloxía nórdica as raíces do panxermanismo (aínda que posiblemente Wagner non sabía que, por exemplo, Die Nibelungenlied foi composto con motivo da caída do reino Burgundio a mans dos Hunos de Atila no s.V, ou sexa non puramente alemán).

Concentraremos as nosas forzas na última parte, a referida ó ocaso ou crepúsculo dos deuses. Un anuncio que viaxa ó longo de toda a ópera como un aviso anunciador da programada decadencia e fin catártico. Bernard Shaw en The Perfect wagnerite. A commentary on the Nibelung´s ring (1898) ofrécenos unha interpretación contemporánea do mito wagneriano. Shaw pregúntase: que fai Wagner na época do capitalismo pleno escribindo música sobre deuses e heroes da Prehistoria e do Medievo ? A resposta segundo el é sinxela. Todo é unha metáfora do sistema capitalista, unha alegoría do poder, a culpa e a redención na era do aceiro. Wagner semella coller unha mitoloxía para introducir mensaxes sobre o mundo actual. Así o eixo da tetraloxía é a ambición, a mesma de Norma Desmond en Sunset Boulevard : esa ambición corrompe un mundo orixinario, unha âge d´or na que o valor do ouro non existía e as forzas da natureza e dos homes estaban equilibradas. Mais os deuses e os nibelungos abúrrense e ante a insatisfacción/frustración do amor buscase cómo dominar os produtos da natureza. Os nibelungos-proletarios comezan a ambicionar o ouro do Rhin para facerse co poder en contra do deuses-patróns: en vez de conseguilo caen máis escuramente na rede do capitalismo porque non se decatan eles mesmos de que aínda tendo o ouro do Rhin seguen sendo escravos dos mesmos deuses-patróns. Non queren ser nin heroes (enfrontados á situación social que lles toca vivir) nin übermenschen (superhomes que precisan de ser dentro do seu ámbito social os máis perfectos), ese papel corresponderalle ós semideuses (Siegfried, Hagen).

Gloria Swanson Interpretando a Gloria Swanson (Norma Desmond): unha paranoica wotan que vive na torre de marfil do seu pasado.

Gloria Swanson interpretando a Gloria Swanson (Norma Desmond): unha paranoica Wotan que vive na torre de marfil do seu pasado.

003-andy-warhol-theredlist

“Liz” de 1964, Andy Warhol. O ídolo cinematográfico do circo mediático convértese nunha icona-deusa non política senón efimeramente lúdica. Así os deuses e a repetición da súa imaxe os remata por desvirtuar e eclipsar, cosificándoos.

Podemos facer unha analoxía da alienación: ananos-nibelungos, xigantes e deuses repártense ese mundo. Así mesmo en Sunset Boulevard existen ananos-Nibelungos que serían os guionistas mediocres e sempre ambiciosos ás ordes de Hollywood-Walhalla onde habitan os deuses (Wotan, Fricka, Donner, Freia, Froh, Loge) que no filme de Wilder encarnan a Cecil B. De Mille e outros executivos da Paramount que tentan salvagardar o ouro do Rhin-facer taquilla. Os ananos Nibelungos como Alberich son coma Joe Gillis, ambiciosos untermenschen que devecen escalar na pirámide do poder estrutural e sentirse como iguais ou inclusive destronar a Siegfried-De Mille e aproveitarse dos deuses decadentes e descompostos coma Norma Desmond-Brunilde-Wotan. Os deuses válense dos xigantes colaboracionistas para perpetuar un mellor estatus que os nibelungos. Todos queren algo doutro estrato, ouro, amor ou eternidade e nesa loita sérvense de terceiros que son Siegfried ou Hagen os cales descenden dos deuses e para os que actúan coma monicreques para eles nunha loita humana e mitolóxica paralela ó centro invisible que é Wotan, o deus soberano que en realidade é un discapacitado para gobernar e que pensa como arde o esplendor da súa gloria cando en realidade só ten as cinsas da insignificancia. Este Wotan é a Norma Desmond que interpreta Gloria Swanson.

Destronados polo cine sonoro, a casa de Norma en Sunset Boulevard convértese nun Walhalla petrificado dunha fama desaparecida que a súa paranoia cre inmortal. Ós directores-xigantes da Paramount tamén lles compensa manter o teatro da soberanía por iso actúan coma se estivesen ás ordes dese suposto poder que non existe xa que soamente son ídolos putrefactos de eras pretéritas, sen áurea de valor divino senón simples clixés do circo mediático estadounidense. Deuses-ídolos de cine reproducidos en estampas, en celuloide ata a náusea, plastificados coma nas imaxes de Warhol. Significantes sen significado. De aí o resentimento dos Nibelungos por igualarse cos deuses e arrebatarlles o poder, ou como di Joe Gillis-Alberich-Nibelungo:

“A xente pensa que os diálogos das películas os fan os actores mentres actúan e que os guionistas non existimos”

O guión en Sunset Boulevard é tan importante que xa se lle considera un personaxe máis da obra, sen dúbida pola calidade e o traballo fáustico de crear dende unha aparente comedia máis protagonizada por Mae West do país de Felizonia-Walhalla-USA (seguindo as teses do guionista Brackett) ata a obra escura, cáustica e gótica que foi o filme derradeiro. Endexamais ninguén criticara tanto a ese Walhalla-Hollywood como Wilder en Sunset Boulevard, motivo polo cal o proxecto foi escondido ós directivos da Paramount para que non se decataran da peza tétrica e catártica que preparaba o director de Some like it hot. A idea do fracaso e a frustración de Wilder prodúcese sen dúbida tamén por razóns biográficas: as orixes xudías, a fuxida da Alemaña ante o fascismo, a caza de “comunistas” en USA representaban para Wilder que o Walhalla-American way of life non eran tan fermosas nin lumínicas senón que semellaban o eclipse dun sistema e dun artellamento do entretemento ideado segundo o despiste e a desinformación. Estes mesmos problemas de guión e contra-guión tamén foron propios de Wagner. Como afirma Alain Baidou hai unha vacilación no libreto da ópera xa que se cuestionaba cómo debía rematar a tetraloxía: deberían arder os deuses ? Esta foi a hipótese final, logo do asolagamento do Rhin e o incendio do Walhalla soamente queda a humanidade. Sen Wotan, sen pactos nen contratos senón co sentido revolucionario de seguir existindo e escribir a Historia. Logo da apocalipse chega a luz. Soa o leitmotiv da redención e mediante o sacrificio dos deuses a Humanidade toma o poder.

Un eclipse anunciado. Así como Brunilde semella tolear con discursos nihilistas trala morte de Siegfried o mesmo lle ocorre a Norma despois de tirotear ela mesma a Joe Gillis. confunde as cámaras de cine coas que se arremuíñan para cubrir o cubrir. iso sí, a están grabando e iso xa conta.

Unha eclipse anunciada. Así como Brunilde semella tolear con discursos nihilistas trala morte de Siegfried o mesmo lle ocorre a Norma despois de tirotear ela mesma a Joe Gillis. Confunde as cámaras de cine coas que se arremuíñan para cubrir o crime. Iso sí, a están grabando e iso xa conta.

A fin dos deuses e o incendio do Walhalla: cambios de guión

Para chegarmos a esta conclusión tan apocalíptica deuses e xigantes ou ananos tiveron que artellar un imperio de cadáveres de perdedores coa súa megaestrutura de control onde todos deben admitir o tráxico final previsto. Como di Bellido López: “o guión ía construíndo a historia dunha ambición ou da negativa a ser un mesmo ante o desprezo da venda por diñeiro“. A fama, a obsesión do Doppelgänger ( o dobre como imitación fantasmal) entre o deus/home son elementos que aparecen en ambos dramas compartindo a tensión dramática da predestinación: todos saben que Norma nunca voltará a ser unha coñecida estrela ó igual que Wotan intúe a súa fin e apila él mesmo a leña que fará arder o Walhalla.

De A. Schoppenhauer parece extraer Wagner a idea de que os deuses, se queren vivir en plenitude, deben renunciar a todo, inclusive á vida; unha idea relacionada co nirvana budista e que se contradí co desexo que heroes ou homes teñen no ciclo por vivir, pola vontade de vivir. A impresión que a morte de Siegfried ou Brunilde causa no espectador non é de tristura xa que as súas mortes desencadean a fin como unha redención cristolóxica. Brunilde proclama nunha “homilía”, eliminada do libreto por Wagner, na que afirma que nada no que cría valeu. Nin familia, nin orde, nin casa, nin diñeiro: só queda o amor e con el a eliminación polo lume de quen tanto tempo o negou. Wagner non foi quen de poñer unha música á altura destas verbas transcendentais por iso eliminou esa parte do libreto e deixou que o “motivo da redención” fixese entender ó espectador que o amor, polo sacrificio de Brunilde e Siegfried, polo colapso do pazo dos Gibichungos e pola desaparición de Hagen entre as augas actúase de maneira catártica (catarsis-purificación). Isto fixo que Wagner tentara cambiar o título da obra polo de “O destino dos deuses” referíndose ó significado orixinal da verba Ragnarök que deixa entrever non unha disolución do mundo senón un novo comezo. Os deuses perden no combate xunto ós seus inimigos e soamente o lume (Surtr) sobrevive ó cataclismo cósmico que determinará a nova idade áurea. No poema do Völuspá unha nova parella de humanos (Lif e Lifthrasir) voltan habitar no paraíso cun rei-deus, Baldr, que fora o mellor de todos.

Os irmáns loitarán entre sí e mataranse uns a outros, os pais lixarán a súa propia descendencia. Malos tempos para o mundo, adulterio universal, tempo de machadas, tempo de espadas, os escudos quebraranse. Tempo de tempestades, tempo de lobos, antes de que o mundo se afunda non haberá paz para ninguén (Völuspa, 45)

Ante este final tan arrebatadoramente ético na súa revolución e estético no seu efectismo sobre o público sobrevoa a idea revolucionaria da arte, por iso non debemos esquecernos daquel Wagner das barricadas de Dresde que escribía: “Son o dono, o consolo, a esperanza de quen sofre. Eu destrúo canto existe e ó meu paso brota  unha vida nova da roca morta (…) eu quero derrubar dende os cimentos a orde das cousas imperantes nas nosas vidas, posto que esa orde se deriva do pecado. Os seus froitos son a miseria e o crime” . A conxunción planetaria con Bakunin fai que Wagner entoe ese himno apocalíptico e purificador que observaba nas revolucións de Dresde: na metamorfose agora Brunilde-Wagner confúndese nesa utopía cáustica. Pode ser esa a razón pola cal decidiu suprimir a homilía de Brunilde ? As críticas de Wagner configuran logo en Arte e Revolución a certeza de que a redención non ven pola cruz senón pola arte: “Dende o primeiro momento percátase un de que o cristianismo non foi arte nin pode, de ningunha maneira, producir no seu seo unha verdadeira enerxía vivinte“. A desmesura dos actos, da constancia dese ser que se topa na súa negación son forzas que levan á imaxe do heroe, dende Prometeo ata o Howard Roark de Ayn Rad en The Fountainhead, ou o que é o mesmo, dende o heroe que se autoinmola pola redención do mundo ata o esquivo home neoliberal.

Brunilde arde na pira funeraria igual que a tolería xa evidente de Norma queima a súa cordura mentres baila coma Salomé coa testa do Bautista…

Inmolación de Brunilde na pira funeraria de Siegfried. Rituais de suicidio que preveñen ó clan da fin do mundo. Ilustración de Arthur Rackham.

Inmolación de Brunilde na pira funeraria de Siegfried. Rituais de suicidio que preveñen ó clan da fin do mundo. Ilustración de Arthur Rackham.

BIBLIOGRAFÍA

BADIOU, Alain (2013) Cinco lecciones sobre Wagner, Madrid, Alianza Editorial.

BELLIDO LÓPEZ, Adolfo (2000) Billy Wilder-El crepúsculo de los dioses, Barcelona, Paidós.

DÍEZ DE VELASCO, Francisco (1998) Introducción a la Historia de las Religiones.Hombres, ritos y Dioses, Valladolid, Trotta

FUBINI, Enrico (2005) La estética musical desde la Antigüedad hasta el s.XX, Madrid, Alianza Editorial.

MAGEE, Bryan (2013) Aspectos de Wagner, Barcelona, Acantilado.

NIETZSCHE, Friedrich (2000) Crepúsculo de los ídolos, Madrid, Alianza Editorial.

SHAW, George Bernard (2011) El perfecto wagneriano, Madrid, Alianza Editorial.