Tenrura e crueldade: a psicanálise dos contos de fadas

“O cociñeiro tivo que cocelos con sal, e a malvada muller comeunos pensando que estaba xantando os pulmóns e o fígado de Brancaneves…”

Acostumados a tratar cun infancia que non coñece a crueldade, onde se elimina a morte como o novo tabú do s.XXI, houbo un tempo no que dentro das abondosas narracións populares a literatura oral creou un xénero para os cativos feito e programado polos adultos. Uns relatos que máis alá da cándida aparencia gardan simboloxías realmente escuras e macabras, cando non directamente violentas. Dende os fantasticamente poboados bosques da Selva Negra ata os cantís calcáreos de Inglaterra pasando polos fiordes escandinavos ou o extremo oriente chinés un conxunto de narracións difundidas a través de culturas, murallas e crenzas chegaron ata os nosos días, entretendo e formando a unha parte da nosa infancia.

Wilhelm e Jacob Grimm, 1847; daguerrotipo de Hermann Blow

Wilhelm e Jacob Grimm, 1847; daguerrotipo de Hermann Blow

A nación e o lobo: por que os relatos populares ?

Non nos imos remontar ata o 1066 cando Ralph de Coggeshall recolleu no seu Chronicon Anglicanum algunhas das Historias que hoxe son mito, senón un pouco máis tarde ata a época dos irmáns Grimm e a recolleita que durante anos fixeron ó longo de Alemaña para formar ó seu libro Kinder und Haus Märchen do 1819. A empresa literaria e etnográfica foi unha odisea dentro do espírito romántico da época e encadrábase noutros proxectos de protección e valoración da literatura popular por parte dos intelectuais, como Das Knaben Wunderhorn, un conxunto de cancións populares. A característica era penetrar no Volkgeist, o espírito do pobo, mediante a raíz da inocencia, do seu desenvolvemento orgánico que ó longo dos séculos, unidos a través da lingua común foron forxando como patrimonio nacional. “A poesía popular vive, por así decilo, en estado de inocencia; en cambio, a arte ten a conciencia”, así falaba Schelling nos anos efervescentes do primeiro terzo do s. XIX alemán. A búsqueda desesperada que parte da intelectualidade alemá amosaba no seu interese pola tradición popular é máis ou menos como a caza do unicornio; un feito imposible promocionado pola suposta virxindade e sonambulismo dun pobo iletrado que amosa de maneira inconsciente o espírito da nación. Este mito político, xa presente nas críticas de Marina Warner ou do artista Anselm Kiefer amosan unha vertente dos irmáns Grimm aínda que posiblemente hai outra lectura que non é tan evidente ou que posiblemente eles non consideraran.

Sen embargo a historia non foi tan fácil. Dende o comezo as dúbidas sobre a fidelidade antropolóxica dos relatos da colecta oral foron postos en dúbida e modificados en varias versión eliminando aspectos de extrema violencia ou desagradables. Os Grimm non eran os únicos, Franz Xaver von Schönwerth outro etnógrafo que tamén colectaba relatos orais foi un home na sombra dos Grimm, éstes inxustamente nin sequera o citaran nos seus libros. No 2009 saltaba a nova de que 500 novos relatos foran topados en Oberplatz, Baviera, nunha biblioteca do arquivo de Regensburg. Aquel a quen Grimm nunha carta citara coma que “ninguén na enteira Alemaña sabe recoller coma ti os relatos de forma tan axeitada e cun oído tan sensitivo”, era agora resucitado dunha tumba de 150 anos de esquecemento. Entre estes factores e as versións modificadas de Wilhelm Grimm anos despois eliminando pasaxes coma o que reproducimos a continuación converteron nunha obsesión filolóxica a busca do orixinal folclórico e puro.

Miña nai transformoume, meu pai comeume, miña irmá, doce Marlenikin, recolleu meus restos e atounos nun pano de seda, e deixounos logo soterrados baixo a árbore do cimbro…”

A árbore do cimbro

Tenrura e crueldade: Bettelheim e o longo espertar

Acabamos de utilizar un exemplo ó final do anterior apartado de antropofaxia familiar, algo presente na cita que encabeza o artigo e retrata o papel da madrastra continuamente como unha antagonista (literalemente, “aquel que loita contra“) que impide que ante o desenvolvemento dos seus fillos, e sobre todo da filla, coma uns rivais fronte á decrepitude dos proxenitores. A síndrome de Edipo e a protección a alianza de pai-filla contra a nai leva ó uso da violencia familiar expresada nos contos case dunha maneira rutinaria.

Bruno Bettelheim foi dos primeiros en dicir, coma psicólogo infantil, que os contos de fadas posuían un carácter críptico relacionado coa formación do infante na puberdade e o paso a adulto. Establecía un triángulo no que dous dos vértices eran os pais e un o fillo ou filla. Estes, para ceibarse do poder paterno e construír o seu propio ego, debían romper determinadas cadeas efectivas e liberarse así mesmo do desengano da dominación, isto é, conseguir que os fillos sexan ante os seus pais un adulto máis e un ser a dominar. Dous factores interveñen: Eros e Thanatos. Isto explícase facilmente xa que na formación do ego adulto a morte e o sexo son dous factores que, ausentes ou latentes na infancia, chegan agora á súa plenitude. Ambos denominadores xogarán esculpindo a construción do adulto. Cando algúns destes dous factores non existe adecuadamente ou se realiza en exceso aparece o trauma, un desequilibrio das forzas interiores mancadas ou obsesionadas na resolución dun conflito que aparece ante nós de forma irresoluble.

"Hänsel und Gretel" de Alexander Zick (1845-1907). O tabú da orfandade e o abandono deixa ós cativos cuspidos a un mundo en loita contra as adversidades coma a vella antropófaga.

“Hänsel und Gretel” de Alexander Zick (1845-1907). O tabú da orfandade e o abandono deixa ós cativos cuspidos a un mundo en loita contra as adversidades coma a vella antropófaga.

Cando a Brancaneves a acompañan os sete ananos estase afirmando nese estado de transición onde os ananos non teñen nin pais nin familiares, nin parella, a súa estatura revela neles a súa incapacidade de formarse de chegar a ser adultos. Sen embargo permanecen en estado infantil de por vida, rodeando a Brancaneves ata que chega o príncipe, símbolo do ego adulto formado na súa plenitude. Brancaneves é por excelencia un conto ben coñecido aínda que ten carácteres que asustarían a moitos:

“Topáronse cunha nena tan branca coma a neve, tan vermella coma o sangue e cos cabelos tan negros coma un corvo: era Brancaneves. O conde fíxoa subir inmediatamente á carroza e colleulle aprecio, cousa que non gustou en absoluto á condesa, de maneira que se puxo a pensar a maneira de desfacerse dela…”

Así comeza unha das versións que Bruno Bettelheim nos ofrece en The Uses of Enchantment: The Meaning and Importance of Fairy Tales (1975), inspirado posiblemente por A Psychiatric Study of Myths and Fairy Tales: thier Origin, Meaning and Usefullness de Julius Heuscher (1963). Bettelheim foi o grande lector baseándose nas súas experiencias de traballo como psicólogo infantil. Transformado en clásico, o libro tenta describir cada historia dentro dunha simboloxía concreta. Por exemplo cando a nai de Brancaneves, desexando ter á súa filla, preto da neve, máncase cosendo e o sangue derrámase na neve orixinando a impresión estética que a determina a ter unha filla, prodúcese segundo Bettelheim algo semellante a ó que no corpo feminino se produce como hemorraxia xenital durante a regra ou durante a rotura do hime na momentánea hemorraxia dentro do acto sexual. Así, a nai de Brancaneves, simbolicamente, representa o proceso orgánico para conseguir o nacemento da súa filla. Outra vez o ego adulto constrúese en base a algo que dominar e construír, a filla, e implicitamente ó erotismo que tal proceso leva consigo. Precísase do toque alegórico da maxia na explicación que oralmente se lle transmite ós fillos como unha preparación do seu futuro e como unha forma de evitar os traumas.

Non obstante non só os relatos de Grimm teñen ritos de paso. Outros semellantes pódense topar na tradición inglesa; Kevin Crossley-Holland no seu libro The British Folktales (2005) recolle relatos como A moza impávida onde un ferreiro e un sacristán poñen a proba o pánico e valentía dunha moza á que tentan asustar enviándoa a unha cripta para que recolla unha caveira. A granxeira Mary ante o teatro orquestado na cripta para facela aterrecer síntese valente e responde ó fantasma que se queixa por coller a súa caveira:

“Un estúpido fantasma berroume: “Deixa iso como está! É a caveira da miña nai”. Mais eu díxenlle ben clariño: “Pai ou nai, irmán ou irmá eu preciso dunha caveira”

Curiosamente ó final da historia Mary casaría cun señor que puxera a proba a súa valentía. Un relato que amosa un rito de paso esvarando a través do trauma xa que ó longo da historia pasa de ser unha moza a unha muller.

Os relatos tamén poden ser portadores de mitos sociais e incluso de odio racial como ben se amosa, voltando ós irmáns Grimm en Der Jude im Dorn (O xudeu no espiño). Neste caso amósase ó prototipo de xudeu universal coma un personaxe avarento e manipulador que tenta enganar á xustiza para gañarlle a un suposto inocente, coma non, con diñeiro polo medio. A presenza da maxia neste relato fai que sexa unha forma de inculcación nas mentes infantís do xudeu coma o ser maligno, negativo, o outro, que loita contra o inocente enfeitizado.

 Neste longo espertar folclórico non compracente cos puritanismo actuais antibacterianos hai poucos relatos coma o de Rötkäppchen (Carapuchiña Vermella) recollida tamén por Charles Perrault. Unha historia que, baseándonos no que xa sabemos, é facilmente analizable. Poderiamos facer coma a interpretara Rachmaninoff coma unha pequena fuga que fatiga ós personaxes do conto, tal como se pode escoitar en Etude Op. 39, n.6 titulado co mesmo nome do conto. Por un lado temos un lobo que tenta seducir para comer a unha nena que foi enviada soa ó bosque pola súa nai (un reflexo do bosque como lugar fantástico e escenario de ritos de paso e á vez dos perigos que asume a nai consciente ou inconscientemente), tamén está unha avoa que é o destino orixinal da viaxe de Carapuchiña e por último o cazador ou leñador que coma o príncipe en Brancaneves exemplifica o ego do adulto que rescata a Carapuchiña coa súa avoa do ventre do lobo, matando a este último e provocando un Deus ex machina literario. A viaxe iniciática de Carapuchiña coa resistencia ó lobo, non enfrontamento está relacionada coa imaxe medieval do lobo:

“Dedúcese que o lobo é o demo; sen dúbida se o o demo ve antes ó home (…) entón o home perde a súa valentía, é dicir a Deus, porque é superado polo demos, e queda ronco, non pode falar”

Fermosa apostila que fai sobre o lobo no Libellus de natura animalium (1508-1512) de autor anónimo e inspirado en Plinio e texto do XIV-XV. Aquí temos a imaxe do lobo medieval como personificación do mal que chega ata Carapuchiña na imaxe dun lobo que seduce parolando coa mentira e confunde á nena (Avoíña, que grandes orellas tes…) e mantén un tour de force coas forzas benignas e infantís fronte ás claramente amosadas do lobo que xungue en sí mesmo a morte da rapaza e ó mesmo tempo o desexo erótico-gastronómico de matala e comela, mais non de calquera forma, senón co cortexo dun bo poeta provenzal.

Podemos rematar coas verbas pretenciosas de Bettelheim na introdución do seu libro. Aquel que falseou ou copiou unha parte dos seus traballos tivo o valor de construír un edificio sustentado en alicerces aparentemente nimios, por iso foi tan valente coma para suicidarse. Porque ás respostas á existencia e á continxencia pódense topar no máis sinxelo conto infantil…

“Se desexamos vivir, non momento a momento, senón sendo realmente conscientes da nosa existencia, a nosa necesidade máis urxente e difícil é a de topar un significado ás nosas vidas”

red-riding-hood-meets-old-father-wolf

“Carapuchiña Vermella”, ilustración de G. Doré de 1883 para os contos de Ch. Perrault, “Ma mère l´Oye”. Un baile teatral entre o lobo que de costas, ocultando o rostro coma bo diaño tenta seducir a unha carapuchiña anxelical e inocente.

BIBLIOGRAFÍA

AMO, Elena del (2005), El viento del Norte. Cuentos populares escandinavos, Madrid, Gaviota.

ANÓNIMO (ed.1998), Libellus de natura animalium, Santiago de Compostela, Positivas.

BETTELHEIM, Bruno (1981), Psicoanálisis de los cuentos de hadas, Barcelona, Crítica.

CROSSLEY-HOLLAND (2005), Cuentos populares británicos, Madrid, Gaviota.

GRIMM, Johan y Wilhelm (1985) Cuentos de niños y del hogar II, Madrid, Anaya.

SAFRANSKI, Rüdiger (2009) Romanticismo: una odisea del espíritu alemán, Barcelona, TusQuets.

WARNER, Marina, “Rescuing wonderful Shivery Tales”, The New Yorker Review of Books, 9/7/2015.

http://www.nybooks.com/articles/archives/2015/jul/09/rescuing-wonderful-shivery-grimm-tales/