Herexes, sibilas e reis durmintes no Medievo

 

Pois ten que haber herexes entre vós para que quede manifesto os que soportan a proba”

Pablo de Tarso, (I Cor 11, 19)

 

-Chegar a unha liberdade sen trabas.

-Dime, a que chamas ti unha liberdade sen trabas ?

-Cando un home vive segundo os antollos sen distinguir entre Deus e él, e sen mirar nin deica diante nin deica atrás…”

Heinrich Seuse, Das Büchlein der Wahrheit. pp. 352-357.

 

  “Muller sobre a Besta”. Comentarios á Apocalipse. Beato de Liébana, s.VIII.

Mais neste artigo nos pretendemos ofrecer unha visión ominiabarcante, cousa dun libro pretencioso, senón unha aproximación que nos permita por varios exemplos observar qué é o que pasa no Medievo en referencia ás herexías, os movementos populares, o mesianismo e o milenarismo.

 Ó enfrontarnos á definición dunha sociedade como a medieval europea non podemos deixar de facer referencia á constante e cotiá convivencia que a xente do común e as clases aristocráticas e mercantiles posuían co imaxinario fantástico. A sociedade medieval séguese rexindo por mitos, case como na Antigüidade, cunha constante presencia social do heterodoxo en materia relixiosa, alimentando as accións e movementos sociais (revoltas, motíns,  saqueos, etc). Vai ser o “non-trunfo” da ortodoxia o que alimente por un lado o establecemento do paradigma católico romano e por outro a adaptación do pre-sustrato medieval, desta maneira o poder político-eclesiástico é eficaz, moitas veces consolidándose no ámbito terreal de control dos medios de producción. En poucas verbas sería o que J.A. García de Cortázar deu en chamar seguindo a Lauwers y Russel como a folklorización do cristianismo”Mais que pasara con ese outro medio mental que inflúe tanto na composición imaxinaria dunha sociedade ? Aquí está o noso problema, a ambigüidade, o conflicto, o cisma, o milenarismo ou a herexía compenetraranse co trunfo do poder político e dunha ortodoxia descoñecida ata que a que no século XVI estoupe o movemento protestante.

 Debemos preguntarnos que alimenta os alicerces da estrutura social imaxinaria medieval; pódese decir que é dual. Xa como inaugurara o pai da patrística latina, Agustín de Hipona, existen dúas cidades: unha terreal, normalmente asimilada apoloxeticamente coa mítica Babilonia e con Roma, e outra celestial, consistente no establecemento da nova Xerusalén Celestial. Esta separación será reinterpretada a partir do século IX, coa aparición do Imperio Franco dunha maneira distinta á orixinal de forma que a cidade terreal pasará a ser símbolo do Imperio e a cidade celestial do Papado, as dúas espadas: authoritas et potestas.

 

    Agustín de Hipona no seu estudio. Sandro Botticelli, aprox. 1480.

 Nunha orixe a cidade terreal entendíase como a configurada polos homes en sociedade e a celestial de maneira divina e non terreal. Mais o habitante temporal da Idade Media quere estabrecer un reducto, un refrexo da Cidade Celestial na Terra, para iso utilizará a configuración de cenobios, eremitorios ata chegar ó trunfo dos mosteiros como a representación da cidade de Deus, autónoma e teocrática e cristocéntrica, mediante a negación da terreal. Isto é froito da impaciencia da Historia e da intencionalidade que o imaxinario medieval observa no desenvolvemento da mesma. O dualismo non tería sentido senón fora por unha anticipación do estabrecemento definitivo e da división entre xustos e condeados na futura Xerusalén Celeste.

Na Idade Media a sociedade interpreta unha obra de teatro deseñada antes da súa creación. Os textos bíblicos encargaranse de repartir os papeis protagonistas: Quen interpreta óAnticristo ? Quen é o herexe, ou sexa, o falso doutor ? En qué idade vivimos ? Na dos xustos, na do Señor das Moscas ou na do Espírito como afirmará Gioacchinno da Fiore ? Tentaremos ir respondendo a este drama histórico entre os que pensan que o Deus de Israel está da súa parte e os que tamén o pensan…

 Todo isto vai ter unha denominación romántica, en parte manipulada pola historiografía do s. XIX que seguía observando a Idade Media como unha idade escura (Dark Ages), opaca e dominada por un ambiente enrarecido e poeirento de fobias, medo, ignoracia e miseria en comparancia á gloria romana da Antigüidade. Non obstante, como na Antigüidade e tamén no mundo islámico, aparecen movementos heréticos importantes, polo que non debemos adscribir o milenarismo herético como unha propiedade exclusiva do Occidente Medieval cristián.

  Principiaremos por clarificar que o milenarismo, extraendo as súas connotacións esaxeradamente románticas, non só se refire ós posibles disturbios e caos das segundas invasións arredor do ano 1000 senón que tamén fai referencia a calquera movemento relacionado coa chegada dos tempos; desta maneira San Hipólito no primeiro terzo do s.III calculou que a idade do mundo no momento do nacemento de Cristo en 5500 anos polo que se el vivía no s.III faltarían máis ou menos dous séculos para a Parousía, a volta de Cristo e a fin da Historia. Non obstante coñecemos que outros datárona arredor do ano 1000 ou de forma máis tardía no s.XIII cos movementos do Anticristo representado polo emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico, Friederich II Hohenstaufen. Ante todo, a medida que se aproximan as datas dadas para a fin dos tempos, outros autores pretenden corrixilas e pospoñelas basándose en feitos políticos ou en trascripcións renovadas da Biblia hebrea; nos feitos políticos poderíamos poñer de exemplo a coincidencia da coroación imperial de Carlomagno no Nadal do ano 800 co cumprimento de 6000 anos exactos da idade do mundo segundo Eusebio de Cesarea, historiador da igrexa cristiá.

 Mais convén apuntar a que a cada desastre, invasión, guerra estábase rememorando con espanto colectivo as verbas do evanxeo de San Mateo: “As xentes ergueranse unhas contra outras, os reinos uns contra outros, e haberá epidemias e fame e terremotos aquí e acolá: e non será mais que o comezo do tempo dos sufrimentos, da abominación da desolación”. Este pasaxe é para o medievalista Jacques Le Goff un sinal identificativo das xentes da Alta Idade Media, atemorizadas con espanto colectivo ante o esmorecemento do orbe romano e a conformación dos reinos xermánicos nunha fronteira moi débil, cristalina, entre o Paradiso e a Barbarie. A utilización por parte das xerarquías eclesiásticas dos acontecementos históricos no devir da organización dos fieis escapará das súas mans dende que, por exemplo, Gregorio Magno apelara á penitencia colectiva en contra dos males e epidemias. Esta resposta vertebrará a herexía como unha escisión da Igrexa na procura da pureza e a penitencia como nos denominados cátaros  (que significan, os puros) ou nos fraticelli e a xénese das ordes medicantes como procesións itinerantes de penitentes. A Igrexa, camiñará da man do Imperio repartindo os papeis do Anticristo reversiblemente e provocando a identificación nos gropúsculos de díscolos heréticos dos papeis da fin dos días.

 A fundamentación da fin dos tempos e da escatoloxía cristiá pasaba sempre por unha estructuración en probas falsas ou verdadeiras do pensamento pagán, as Sibilas, profetisas, adiviñadoras de oráculos ás que no cristianismo a partires de profecías modificados de orixe hebrea ou pagá outorgáronselles poderes de predecir a encarnación do Mesías-Cristo; ésta é a razón polo que estas profetisas da Antigüidade comparten lugar á beira dos profetas hebreos nos teitos da Capela Sixtina de Miguel Anxo (1508-1512) ou nos pavimentos do Duomo de Siena. A figura da Sibila será rexurdida ó final da Idade Media no pavimento de Siena ou na obra de Antoine de la Sale O paradiso da Raíña Sibila (La Salade), unha novela que relata os prodixios que se producen no centro da Italia dos Apeninos relacionados co fantástico dunha cova na que vive unha sibila. Neste caso a sibila Tiburtina, nos textos anacrónicos e módificados ó longo da primeira Idade Media, interpretando os soños de cen senadores  acaba confirmando que en catro xeracións virá o Mesías e en nove a fin do mundo, creando a figura do emperador dos últimos días (figura de prolífica herencia) gañador dos pobos de Gog e Magog; coroarase no Gólgota e antecederá ó Anticristo. Observemos esta figura mítica do cristianismo porque máis adiante terá unha forte importancia. As disputas ó longo da Idade Media sobre quen debe ser este emperador e a relación da súa coroación no Gólgota coas catro cruzadas por Xerusalén non nos pode pasar inadvertido.

  Friederich II Hohenstaufen. En ámbolos dous exemplos amósase un fondo de recuperación clásica xa sexa no fondo ou na forma.

Sibila défica, pavimento da Catedral de Siena. Aprox.1480. Na cartela que indica pódese ler:”IPSUM TUUM COGNOSCI DEUM QUI DEUS FILIUS EST”

O milenarismo é unha invención ominipresente en tódalas épocas do medievo e tamén na Idade Moderna; ese medo relaciónase cunha forma de política do terror ante a inminencia dun xuízo universal.

 A combinación de loita de clase e do movementos milenaristas é común no século da Guerra dos Cen Anos, un conflicto que coincide no 1337 coa aparición de varios movementos revolucionarios como os Ciompi en Florencia no 1378, a proclamación de tribuno a Rienzi no 1347 ou o brote de peste posiblemente máis intenso de Europa na década dos 40´doTreccento. Paralelamente a esta colección de grandes miniaturas históricas  xorden as revolucións populares encabezadas pola denuncia social da súa condición adxuntada a un milenarismo cristocéntrico que basa a súa primeira premisa en que nas orixes cristiás, demostrado no Evanxeo, todos eran iguais. Como dicía o sacerdote John Ball, figura sobranceira da revolta campesiña do 1381 en Inglaterra:

“Cando Adán sachaba e Eva fiaba, quen era entón o cabaleiro ?”  (When Adam delved and Eve span, Who was the gentelman ?)

 A cuestión é que a relixión non era destruída coa vontade popular senón que se vía reimpulsada por unha interpretación doméstica  na que topaban cabida crenzas antisemitas nas que se realizaban grandes masacres tanto a xudeos como a sacerdotes corruptos. Estes desafogos de violencia colectiva foron comúns na jacqueries francesas do 1358, onde ó longo do Sena caían os cabaleiros cos seus castelos incediados. Esta é unha expresión de violencia desatada e incontrolada mais houbo formas que incipiaron esta forma de vontade popular: cruzadas dos nenos, dos pastores ou do pobo como formas patrocinadas dende a Igrexa ou a Nobreza para orientar o descontento deica un inimigo infiel, o mundo musulmán.

 Imaxe do Codex Manesse, Heidelberg. 1305-1340. Os señores da cabaleirría lexitimaban o seu poder monopolizando a violencia,as revoltas campesiñas comoa de John Ball ou a dos Ciompi eran unha inversión desta idea.

 A dirección destas obras era aproveitada por iluminados dirixentes, arribistas ou emperadores que afirmaban encarnar nos seus corpos a Cristo. O seu traballo sería levar a cabo a fin do mundo, ser o cabalo de Deus. A mistura, que hoxe nos parece tan paradóxica entre relixión e revolución, era, na época, a única fundamentación fronte a un sistema tripartito de bellatores, oratores et laboratores que se desmoroaba coa incipiente chegada do poder do burguesado urbán. É a política do profetismo.

 Nesta “política de profeta” que se detecta amplamente no Medievo non poderíamos deixar de falar de Friederich II Hohenstaufen (1194-1250). Dentro do continuum do reparto de papeis do noso teatro está o emperador, que encarna un símbolo apocalíptico ou mesiánico. Quizais Gioacchino da Fiore non fose moi consciente  cando dixo que a Idade do Espírito Santo, a terceira e derradeira, desencadearíase no 1260, mais sabemos que houbo quen aproveitou esa oportunidade para interpretar o gran papel da súa vida. O interegnum deste emperador romano-xermánico, nado en Sicilia e coñecedor do árabe non poido ser máís heterodoxo e apremurando o día do Espírito. No I Acto desta nosa obra Friederich tomouse a sí mesmo coma o Mesías, ou mellor dito, un Anti-mesías que tentaba restabrecer a pobreza evanxélica da Igrexa pasándoa a ferro e lume. En Alemaña considerouse Salvador a sí mesmo, e así o fixeron predicar os seguidores de De Fiore, os cales administraron sacramentos en rebeldía á orde papal que os prohibira na Alemaña. Non nos podemos decatar ata que grao a imaxe da sociedade medieval que temos na mente se pode distorsionar, decatémonos que o Papa, a ese ó cal se tomou en consideración de vicario de Cristo, foi tomado como un Anticristo xunto ó seu clero; era unha inversión revolucionaria da imaxe da sociedade e do poder fundamentado. A idea milenarista de que Cristo voltaría no 1260 levou a que Friederich fose tomado durante a súa espera como o seu brazo executor. Arnoldo, un predicador, dixo na Suabia que Friderich confiscaría a riqueza de Roma e a repartiría entre os pobres. Se algún de vos non o entende aínda, é fácil; é o mesmo que mirabamos máis arriba en relación ás revoltas campesiñas de John Ball. O obxetivo é mobilizar a grandes masas de persoas, como xa pasara na Cruzada dos Nenos ou dos Pastores para así lexitimar as aventuras cabaleirescas dos señores en forma de manifestación popular, todo con ese aire de redención evanxélica á pobreza e á cristoloxía. Para a gran desgraza do noso emperador revolucionario, Friederich II, él nunca viu a suposta chegada de Cristo xa que morreu no 1250 e con el esvaeceu ese movemento que non obstante seguiu latente. Nestes casos a lenda fai que o señor non morra, senón que é un emperador-durminte, o que implica que algún día espertará pra rematar a súa obra; caso semellante do rei Arturo ou do rei Sebastiao de Portugal (1554-1578), desaparecido na batalla de Alcazarquivir, segundo a lenda. Mais común é que xa que non esperte o emperador durminte (como é normal nunha persoa falecida) e que haxa alguén que tente pasarse por él. A Friederich II saíronlle imitadores e no 1284 morreu en Neuss, queimado como herexe, un destes iluminatti, mais sen ser o último. Por moito que decapitasen, esfolasen ou carbonizasen ata o último resto destas encarnacións de Friederich II, nos abismos da vontade popular, axitada polos príncipes-centrífugos, residía a espernza de que se mantivese espirtualmente e se cadra carnalmente esa redención terreal.

  A alucinación chegou nada menos que ó seculo XVI, unha era de cismas e efervescencia mística, cando Normann Cohn escribe O libro dos cen capítulos onde manifesta a súa idea un tanto cristiá-comunista de que o Papa, sacerdotes, prestamistas, usureiros e xuristas inxustos serían eliminados a un ritmo de 2300 por día e que “toda propiedade se convertiría nunha soa propiedade, entón haberá un só pastor e un só rabaño“.

Cruzada dos Pastores. Crónicas de Saint-Denis, 1380-1400. Loita de xudeos contra cabaleiros.

 

En conclusión, e tentando poñer punto e final a este noso pequeno traballo, podemos dicir que o Medievo foi no ámbito do imaxinario moi rico, tanto que éste influía na xeopolítica, nas revoltas cmapesiñas e noutros movementos dominados pola herexía ou a heterodoxia. Pra ceibarse daquela frase de Pablo de Tarso de “todo poder provén de Deus“, os movementos centrífugos que ofrecían unha visión diferente e rompedora (non nos enganemos, non falo de dereitas nin de esquerdas) podían recurrir a este elemento común, o desexo de restabrecer a xustiza diviña pola man propia. Non obstante isto tamén foi unha mensaxe de ida e volta porque quen creaba na súa meirande parte eses produtos culturais e filosóficos, tales como as tres idades da Historia de Gioacchino da Fiore, eran monxes, a soldos de bispos, abades, reis ou emperadores que utilizaban as súas fundamentacións filosófico-bizantinistas para así sacarlle un rédito lexitimador.

BIBLIOGRAFÍA

ÁLVAREZ PALENZUELA, V.Á. (1999) “Milenarismo y milenaristas en la Edad Media: una perspectiva general”, Milenarismo y milenaristas en la Europa Medieval. IX Semana de Estudios Medievales, Nájera, 1998. pp.11-32.

COHN, N. (1981) En pos del milenio: Revolucionarios, milenaristas y anarquistas místicos en la Edad Media. Alianza Editorial: Madrid.

FLINT, J.I.J. (1994) The rise of magic in early medieval Europe. Clarendon Press: Oxford.

HARMAN, C. (2013) Historia mundial del pueblo. Apartado: “Lucha de clases y movimientos milenaristas”. Akal: Madrid.

HARRIS, M (2011) Vacas, cerdos, guerras y brujas. Alianza Editorial: Madrid.